Axar.az
یوخاری
18 سئنتیابر 2019


آمریکا-ایران-چین «اوچبوجاغی»: تیجارت محاربه‌سین‌ده یئنی حمله‌لر

آنا صحیفه گوندم
12 Punto 14 Punto 16 Punto 18 Punto

«نیوتایمئس. آذ» پورتالین‌دا «آمریکا-ایران-چین «اوچبوجاغی»: تیجارت محاربه‌لرینین یئنی میقیاسی و کلوبال گئوسییاسی پروسئسلر» سرلوحه‌لی مقاله درج ائدیلیب.

آخار. آذ مقاله‌نی تقدیم ائدیر.

آمریکانین باشلادیغی تیجارت محاربه‌لرینین دونیا اقتصادیاتینی سیلکلدیی سیرر دئییل. ایندی بوتون اؤلکه‌لر نؤوبتی گلوبال اقتصادی بحرانا حاضیرلاشیر. بونون فونون‌دا تیجارت محاربه‌لری نینکی سنگیمیر، عکسینه، یئنی سوییه‌یه یوکسلیر. بونون علامتلریندن بیری دونالد ترامپین چینی چؤکدورجیی ایله باغلی وئردیی بیانات حساب اولونا بیلر. او، یئنی‌دن پرزیدنت سئچیلجیی تقدیرده چینین اقتصادی پوتنسیالینی محو ائدجییندن دانیشیب. بو آرادا، یاخین شرق‌ده گئوسییاسی وضعیت داها دا کسکینلشیب. اورادا ایسرایل-آمریکا جوتلویو ایرانا قارشی یئنی آددیملار آتیر. تهران ایسه موختلیف مانورلار ائتمک‌ده‌دیر. اونلاردان بیری کیمی خاریجی ایشلر ناظری محمد جواد ظریفین «واحد چین» ایدئیاسینی دستکلدیکلرینی بیان ائتمه‌سی گؤستریلیر. بو یاناشما کونتکستین‌ده آمریکا، چین و ایران خطین‌ده گئوسییاسی پروسئسلرین ایستیقامتی و بونون گلوبال جغرافی-اقتصادی رئاللیقلارا تأثیری اوزرینده گئنیش دایانماغا احتیاج گؤروروک.

ترامپین هده‌لری: پئکین اوچون قورخولو سناری

پرزیدنت دونالد ترامپ یئنی‌دن چینی هده‌له‌ییب. او بیان ائدیب کی، اگر ایکینجی دفعه پرزیدنت سئچیلرسه، ایرانلا یاناشی، چینه قارشی دا داها سرت مؤقع توتاجاق. حتی چینین تیجارت سیستمینی چؤکدوره‌جک، کاپیتالینی اله کئچیره‌جک و یوانی دیرسیزلشدیره‌جک. بیر سؤزله، د. ترامپ سئچیجیلرینه ایندیدن چینی مغلوب ائتمک سیگنالینی وئریب.

بورادا بیر تبلیغات المنتینین اولدوغونو حس ائتمک اولار. آمریکا پرزیدنتی بیر مدتدیر کی، چین و ایران مسئله‌لری ایله باغلی سئنساسییالی بیاناتلار وئریر. بیر قدر اول عینی دانیشیق مانوری شیمالی کورئیا ایله باغلی اؤزونو گؤستریردی. ایندی اؤنه چین مسئله‌سینین چیخدیغی دویولور. اکسپئرتلر بونون کؤکونده گئوسییاسی-اقتصادی و تهلوکه‌سیزلیک باخیمین‌دان جدی فاکتورلارین دایاندیغینا امیندیرلر. لاکین بو قارشی‌دورمانی موتیواسییا ائد‌ن باش‌لیجا عاملین لیدرلیک مباریزه‌سی اولدوغونو قبول ائتمک گرک‌دیر. مسئله بئله‌دیر کی، آمریکا بوتون واسطه‌لرله لیدرلییه ادعالی اولان و آمریکانین ایراده‌سینی قبول ائتمه‌یه‌ن رقیبلرینی «وورور». بونون اوچون اقتصادی، مالییه، تیجاری و حتی حربی گوج‌دن ایستیفاده ائدیر.

مشاهی‌ده‌لر گؤستریر کی، آمریکالیلار دونیا اقتصادی-تیجاری و مالییه سیستمینی چوخ یاخشی مودئللشدیریبلر و موختلیف پارامترلری «اویناتماقلا» بوتؤولوکده سیتواسییانی ایداره ائده بیلیرلر. کونکرت دئسک، دونیانی بیر سیستئم اولاراق واشینقتون راسیونالجاسینا سیلکه‌له‌مک‌ده‌دیر. تکلیک‌ده بونا قارشی دورا بیله‌جک دؤولت یوخ‌دور. اونلارین ایچری‌سین‌ده ان پوتئنسیال‌لی چین بئله آمئریکانین دینامیک و چئویک مانئورلرینه آدئکوات جاواب وئره بیلمیر و هله‌لیک بیلمز ده. چینین چوخ گوجلندیی فیکرینین ترفدارلاری بو تئزیسله رازیلاشمایا بیلرلر. آنجاق رئال‌لیق بئله‌دیر: دونیا بازارلاری واشینگتنون سیفاریشی ایله "اویناییرلار". چین اولسا-اولسا، بو گئدیشات‌دا «زوی» توتا بیلیر.

بونلارلا یاناشی، آلتئرناتیو گوجلر بیر آرایا گلمه‌یه جهدلر گؤستریرلر. او جمله‌دن چوخ سیخیشدیریلمیش و داخی‌لی وضعیتی گئتدیکجه داها دا آغیرلاشان ایران روسییا و چینین تیمسالین‌دا اؤزونه همفیکیرلر آختاریر. بونلارا قیسمها هیندیستان و تورکییه ده عاییددیر. آنکارا روسییا و هیندیستان سوییه‌ده پوتئن‌سیالا مالیک اولمادیغین‌دان، بیر قدر آرخا پلان‌دا دایانیر. البته، تورکییه رئال وضعیتی داها یاخشی قیمتلندیریر و هان‌سی آددی‌می آتمالی اولدوغونو دا درک ائدیر. مسئله‌یه ایرانین گلجیی آسپئکتین‌ده یاناشدیق‌دا ایسه، تهرانین چین ایستیقامتینه داها چوخ یؤنلمه‌سینین منتیقی آیدین اولور.

آوقوست آیینین سونلارین‌دا ایرانین خاریجی ایشلر ناظرینین «واحد چین» پرینسیپینی دستکلدیکلرینی آچیقلاماسینا اکسپئرتلر سئن‌ساسییا مزمونو وئرمه‌یه چالیشیرلار. اصلین‌ده ایسه بو، او قدر عادی و ساده حقیقت‌دیر کی، "باشقا نئجه اولا بیلردی؟" سوالینی وئرمک داها دوغرو اولاردی. چونکی ایرانین دموکراتیکلشمه‌سی آدی آلتین‌دا اونو پارچالاماق و آیری-آیری ائتنوسلارین ضعیف فئدئراتیو دؤولتینه چئویرمک پلانلارینین اولدوغو معلوم‌دور. مثلاً، کناردان کوردلری ایرانین فارسلارین آز اولدوغو بیر سیرا بؤلگه‌لرینه کؤچورمک کیمی پروسئس مشاهیده ائدیلیر (دئیک کی، جنوبی آذربایجانین اورمییا ایالتینه). بو ایشلری گؤره‌ن کنار قوه‌لر عینی زامان‌دا ایران تورکلرینی مرکزی حاکمیته قارشی قالدیرماغا چالیشیرلار. نتیجه‌ده، ایران‌دا داخیلی ایختیلاف یارانیر کی، بونون یئرلی خالقلارین هئچ بیرینه خئیری یوخدور.

البته، تهران داها دقیق و گئنیش فاکتلارا مالیک‌دیر. بو سبب‌دن او، دونیانین ایسته‌نیله‌ن دؤولتینین اراضی بوتؤولویونو دستکله‌مه‌لیدیر. بئله بیر مؤقع تهرانین یاخین شرق‌ده مذهب فاکتورو اوزرین‌ده بعضی عرب اؤلکه‌لرین‌ده پارچالانما و ضدیت یاراتماقلا مشغول اولدوغو حاقین‌دا غربین بیاناتلار وئرمه‌سی فونون‌دا ایران رهبرلیگی اوچون واجیب مسئله‌یه چئوریلیر. بئله چیخیر کی، ظریفین بیاناتین‌دا وورغولانان مقاملاردان چوخ باشقا گئوسییاسی مقصدلر دایانیر. بونو آیدینلاشدیرماق اوچون سون ایللرده چین-ایران تیجارت علاقه‌لرینین دینامیکاسینا عمومی نظر سالاق.

تهرانین دیپلماتیک گئدیشی: پرده آرخاسی مقاملارین گئوسییاسی کونتئکستی

ایرانلا چین آراسین‌دا ۲۰۱۸-جی ایلین یانوار آیین‌دا تیجارت دؤورییه‌سی ۳،۸۴ میلیارد آمریکا دلاری حجمین‌ده اولوب. ۲۰۱۹-جو ایلین یانوارین‌دا بو رقه‌م ۱،۷۳ میلیارد دلار تشکیل ائدیب. ۲۰۱۸-جی ایلین یانوارین‌دا ایرانا ۱،۷۳ میلیارد دلار دیرین‌ده مال ایخراج اولونوب. حاضردا بو رقه‌م ۷۲۲ میلیون دلار تشکیل ائدیر. چینین ایران‌دان ایدخالی ایسه کئچه‌ن ایلله مقایی‌سه‌ده ۵۱ فایز آزالیب و ۲،۱ میلیارد دلاردان ۱،۰۱ میلیارد دلارا گئریله‌ییب. بورادان بئله نتیجه چیخیر کی، سون ایکی ایلده بو اؤلکه‌لر آراسین‌دا اقتصادی علاقه‌لر ضعیفله‌ییب. سبب آنجاق آمریکا ایله باغلی دئییل.

اکسپئرتلر دیگر ماراق‌لی فاکتلارا دقت یؤنلدیرلر. سن دئمه، تهران نووه سازیشی ایله باغلی غربله آنلاشان‌دان سونرا چینه دئییل، آوروپایا اوز توتوب. ایران رهبرلیگی آوروپا دؤولتلری ایله تیجاری-اقتصادی علاقه‌لره داها چوخ اوستونلوک وئریب. بو، طبیعی کی، ایرانلا ۱۰۰ میلیارد دوللار هجمین‌ده تیجارته چاتماق باره‌ده سازیش ایمضالامیش چینه خوش گلمزدی. او واخت‌دان پئکینین ایرانا قارشی بیر قدر سویوق داوراندیغی بیلدیریلیر.

بو آزمیش کیمی، آمریکا وورغولانان سازیش‌دن چکیله‌ن‌دن سونرا دا ایران اوزونو یئنه آوروپایا توت‌دو. نتیجه‌سی او اولدو کی، چینله برابر، اونون روسییا ایله ده اقتصادی علاقه‌لری بیر قدر ضعیفله‌دی. سیاسی آنلام‌دا ایسه ایران چینین گؤزون‌ده اعتبارینی آشاغی سال‌دی. ایندی آمئریکانین پئکینه تضییقلرینی چوخالتدیغی و تریمپین اونو چؤک‌دورمکله هده‌له‌مه‌سی فونون‌دا ایرانین خاریجی ایشلر ناظری بیر دیپلوماتیک گئدیش ائدیب، چینین یانین‌دا اولدوقلارینی ایفاده ائدیر. دئمه‌لی، بو گئدیش کونکرئت هدفه حسابلانمیش سیاسی-دیپلوماتیک آددیم‌دیر. اونو پکینین نئجه دیرلندیرجیینی زامان گؤستره‌جک.

آنجاق مسئله‌یه آمریکا-چین-ایران گئوسییاسی «اوچبوجاغی» کونتئکستین‌ده باخدیق‌دا، داها درین‌ده اولان مقاملاری گؤرمک مومکون اولور. آمئریکا اساس رقیب سایدیغی چینین اطرافین‌دان گوجلو موتتفیقلرینی آییرماغا چالیشیر. روسییا اوچون گ۷ تله‌سینی دوشونوب. بو تشکیلاتین سون ساممیتین‌ده آمریکا و فرانسا بو ایدئیانی ایر‌لی سوردولر و بو مسئله موذاکیره‌یه چیخاریل‌دی. لاکین هم گ۷-نین بیر سیرا عضولری، هم ده کرئملین اعتراضی پروسئ‌سی پوزدو. یعنی هله‌لیک روسییانی چین‌دن آییریب، گ۷-یه باغلاماق نیتی باش توتماییب. D.Tramp ۲۰۲۰-جی ایلده آمریکادا کئچیریله‌جک گ۷ ساممیتینی گؤزلییر. موسکوا ایسه رئاک‌سییاسی ایله گؤستردی کی، هئنری کیسسینجئرین بیر زامانلار قوردوغو دیپلوماتیک تله‌یه دوشمک فیکرین‌ده دئییل.

واشینگتن دیگر اصوللارلا باشقا بؤیوک گوجلری – هیندیستان، ایران، یاپونییا، کورئیا و دیگرلرینی چین‌دن اوزاقلاشدیرماغا جهد گؤستریر. هونکونگ مسئله‌سی ده بو باخیم‌دان تصادفی گؤرونمور. ایران محض هونکونگ پروبلئمینین آکتیولشمه‌سی مرحله‌سین‌ده چینه دستک ایفاده ائدیر. طبیعی کی، بو آسپکت‌ده تئهرانین آتدیغی آددیم بوشونا دئییل.

بوتون بونلار آوراسییا مکانین‌دا گئوسییاسی منظره‌یه نئجه تأثیر ائده بیلر؟ آیدین‌دیر کی، طرفلر آراسین‌دا مباریزه داها دا شدت‌لنیر و گئنیش‌لنیر. ایرانی یاخین شرق‌ده آمئریکا-ایسرایل جوتلویو داها چوخ سیخیشدیرماغا باشلاییب. بو کونتئکست‌ده بیر چوخ ائکسپئرتلر ایسرایل-«حزبوللاه» حرکاتی قارشی‌دورماسینی کسکینلش‌دیرمک‌ده باش‌لیجا مقصدین ایرانا یئنی زربه‌لر ائندیرمک اولدوغونو دوشونورلر. اولا بیلر.

هر بیر حال‌دا، پروسئسلرین گئدیشی گؤستریر کی، یاخین شرق‌ده گئوسییاسی گرگین‌لیک یئنی سوییه‌یه قالخیر. گئوسییاسی-حربی وضعیت مورککبلشدیکجه ایرانین مانئور ایمکانلاری ده محدودلاشیر. بونونلا پارالئل اولاراق، آمریکا چینه تضییقلری آرتیریر. او جمله‌دن "بیر کمر، بیر یول" لاییحه‌سینین مارشروتو اوزرین‌ده اولان ایران‌دا داخی‌لی وضعیتین آغیرلاشماسی چین اوچون یاخشی هئچ نه ود ائتمیر. چونکی ایران همین لاییحه چرچیوه‌سین‌ده موهوم ترانزیت مکانی رولونو اوینایا بیلر. لاکین اورادا عیری-معینلیین آرتماسی سرمایه ریسکینی ده آرتیریر. دیگر طرف‌دن، آمریکانین سانکسییالاری، عمومیتله، چینین اورایا موداخیله‌سی پروسسینین قارشی‌سینی آلیر.

بوتون بونلاردان بئله نتیجه چیخیر کی، اصلین‌ده، گلوبال میقیاس‌دا تیجارت محاربه‌لری نؤوبتی مرحله‌یه قده‌م قویوب. آمریکا ایران و چینی گؤرونمز تئللرله تیجارت محاربه‌سین‌ده بیر-بیرینه باغلاییب. پئکین و تئهرانین مانئورلری بو تله‌دن چیخماق اوچون هله‌لیک یئترلی دئییل. البته، اونلار بیر-بیرینه دستکله باغلی نه قدر ایسته‌سه‌لر بیاناتلار وئره بیلرلر. آنجاق چتین کی، بونون رئال، کونکرئت و پراکتیکی ثمره‌سی اولسون.

بئله تصورات یارانیر کی، تیجارت محاربه‌لرینین مزمون و میقیاسینین بوتون دونیا اقتصادیاتینا تأثیری قاچیلمازدیر. بو ایسه آمئریکایا علاوه گئوسییاسی و گئویقتی‌سادی ایمکانلار قازاندیریر. چونکی اویونون سیفاریش‌چی‌سی اودور.

تاریخ
2019.09.06 / 09:58
مولف
Axar.az
شرح لر
دیگر خبرلر

آمریکا تئزلیکله ایرانا ضربه ائندیره‌جک – قیصاص عملیاتی...

تورکییه، روسییا و ایران آراسین‌دا نلر موذاکیره اولوناجاق؟ - تحلیل

باکی‌دا یوروش کئچیریلدی - ویدئو

ایسرایل روسییا ایله ایرانی قارشی-قارشییا قویور - پولیتولوق

بولتون گئتدی: ترامپین سیاستی دییشیر – پولیتولوق

نیکولون حیله‌سی: محاربه ایله ۷ رایونو «اودوزور»، عوضین‌ده... - ویدئو

ارمنی بلوگئر: تورک و کورد قبیرلر بئله داغیدیلیر - ویدئو

آمریکا تورکییه‌سیز باجارمیر، اما پ کا کا-یا یاردیم ائدیر...

قوشلارین پیلوت کابینه‌سینه چیرپیلماسی – شوک فوتولار

یاخین شرق قاریشیر: ایرانین عاقیبتی... - ائکسپئرت

خبر خطّی
 
Axar.az'da reklam Bağla
Reklam
Bize yazin Bağla