آذربایجان دنیوی دولت‌دیر و بو، هم کونستیتوسییادا عکسینی تاپیب، هم ده اؤلکه‌نین تاریخی انکشاف یولونون، سیاسی مستقیللیینین و مدرنلشمه استراتئگییاسینین اساس سوتونلاریندان‌دیر. دنیوی‌لیک دینه قارشی اولماق دئمک دئییل، عکسینه، دنیوی دولت هر بیر وطنداشین دینی اعتقاد آزادلیغینی تامین ائتمکله یاناشی، دولت اینستیتوتلارینین دینی تاثیرلردن و مجبوریتلردن مستقیللیینی قورویور. محض بو باخیم‌دان اورتا مکتبلرده واحید گئییم قایدالاری اطرافیندا یارانان مباحثه‌یه یالنیز دینی آزادلیقلار پریزماسین‌دان یاناشماق مسئله‌نین ماهیتینی دارالتماق اولاردی. بورادا صحبت داها بؤیوک پرینسیپ‌دن - دولتین تحصیل سیاستینی معیینلشدیرمک صلاحیتیندن و مکتبین دنیوی کاراکتریندن گئدیر.
بو سؤزلری Axar.az-آ آچیقلاماسیندا امکدار ژورنالیست، پولیتولوگ آینور جامال مکتبلی فورماسی اطرافیندا یارانان مذاکره‌لر حاق‌دا دانیشارکن دئییب.
او بیلدیریب کی، ناظرلر کابینتی‌نین اورتا مکتبلرله باغلی قراری قطعیا آذربایجان‌دا حجابین عمومی شکیل‌ده قاداغان ائدیلمه‌سی دئمک دئییل:
«مذاکره‌نین پرئدمئتی مکتبلرده تطبیق ائدیلن گئییم قایدالاری‌دیر، آذربایجان‌دا حجابین قاداغان ائدیلمه‌سی دئییل. بونلار تامامیله آیری-آیری مسئله‌لردیر.
دینی اعتقاد شخصین فردی حقوقودور. مکتب ایسه عمومی قایدالارین، دولت تحصیل استاندارتلارینین و بوتون شاگیردلر اوچون برابر امکانلارین تامین ائدیلدیی اجتماعی اینستیتوت‌دور. بورادا اساس مسئله تحصیل موسسه‌سینین فعالیتینین هانسی حقوقی و دنیوی پرینسیپلر اساسیندا تشکیل اولونماسی‌دیر.
والیدینلرین دینی آزادلیقلار، فردی سئچیم و اوشاقلارین حقوقلاری ایله باغلی صمیمی ناراحات‌لیقلاری اولا بیلر. بو ناراحات‌لیقلار حقوقی و اجتماعی مذاکره‌نین لئگیتیم پرئدمئتی‌دیر. لاکین فرقلی بیر مسئله ده وار: دینی گئییمله باغلی مباحثه‌نین دولتین دنیوی تحصیل مودلینین لئگیتیملیینی شبهه آلتینا آلان سیاسی کامپانییایا چئوریلمه‌سی.
فردی اعتقاد آزادلیغینین مدافعه‌سی ایله دینی نورمالارین دولت اینستیتوتلاری اوچون مجبوری قایدایا چئوریلمه‌سی طلبی آراسیندا فوندامنتال فرق موجوددور. محض بو سرحد قورونمالی‌دیر.
آخی مکتب یالنیز بیلیک وئریلن مکان دئییل. او، گله‌جک وطنداشین دنیاگؤروشونون، اجتماعی مسئولیت حسی‌نین و دولته مناسیبتینین فورمالاشدیغی اساس اینستیتوتلاردان بیری‌دیر. بو سبب‌دن تاریخ بویو مختلیف سیاسی و ایدئولوژی جریانلار واسطه‌سیله تحصیل سیستمینه تأثیر گؤسترمه‌یه چالیشیبلار. چونکی تحصیل اوزرینده تأثیر یالنیز بوگونکو مکتب محیطینه دئییل، گله‌جک جمعیتین دوشونجه طرزینه تأثیر ائتمک امکانی یارادیر. مکتبین دینی، سیاسی و یا باشقا ایدئولوژی گروپلارین رقابت میدانینا چئوریلمه‌سی ایسه جدی ریسکلر دوغورا بیلر».
پولیتولوگ وورغولاییب کی، آذربایجانین ژئوسییاسی موقعیی، یئرلشدیی رئگیونون دینی-سیاسی خصوصیتلری و مختلیف خاریجی ایدئولوژی تأثیر کاناللارینین موجودلوغو تحصیل اطرافیندا یارانان مباحثه‌لره داها حساس یاناشماغی طلب ائدیر:
«معاصر دنیادا خارجی تأثیر یالنیز حربی و دیپلوماتیک واسطه‌لرله حیاتا کئچیریلمیر. ایدئولوژی تأثیر، اینفورماسییا مانیپولیاسییاسی، سوسیال شبکه‌لر اوزریندن اجتماعی رایین استقامتلندیریلمه‌سی ده دولتلرین اوزله‌شدیی تهلوکه‌سیزلیک چاغیریشلاریندان‌دیر.
دین ده بعضی حاللاردا بو تأثیر مکانیزملرینین آلتینه چئوریله بیلیر. خصوصیله سوسیال شبکه‌لرده مذاکره‌نین مضمونونون دییشدیریله‌رک «مکتبلی فورماسی» مسئله‌سیندن «دولتین دینه قارشی مبارزه‌سی» تصوورونه کئچیریلمه‌سی دقتله تحلیل ائدیلمه‌لی‌دیر. اجتماعی رای‌ده بئله بیر قارشی‌دورما یاراتماق جمعیتین داخیلینده صنعی پارچالانما اوچون الوئریشلی زمین فورمالاشدیرا بیلر».
او خاطیرلادیب کی، آذربایجان اوچون اساس تهلوکه وطنداشین دینی اعتقادی دئییل، دینین سیاسی تأثیر و اجتماعی قطبلشمه واسطه‌سینه چئوریلمه‌سی‌دیر:
«بو مباحثیه آذربایجانین معاریفچیلیک تاریخی کونتئکستین‌ده باخماق خصوصیله واجیب‌دیر. میرزه فتحعلی آخوندزاده، حسن بی زردابی، میرزه جلیل، میرزه علی‌اکبر صابر و دیگر گؤرکه‌لی ضیالیلاریمیزین مبارزه‌سینین مرکزینده جمعیتین سوادلانماسی، آزاد دوشونجه‌نین انکیشافی، قادینلارین تحصیله جلب اولونماسی و خرافاتین اجتماعی ترقییه مانعه‌لرینین آرادان قالدیریلماسی دایانیردی. اونلار یاخشی آنلاییردیلار کی، خالقین گلجه‌یی یالنیز سیاسی حاکمیتین کیمه مخصوص اولماسیندان دئییل، هم ده جمعیتین دوشونجه سوییه‌سیندن آسی‌لی‌دیر.
آذربایجان معاریفچیلیینین ان بؤیوک تاریخی خیدمتلرین‌دن بیری دینی اینانجی شخصی معنوی حیاتین بیر حیسه‌سی کیمی قبول ائتمکله، علمین و تحصیلین دینی احکاملارین حکمرانلیغیندان آزاد ائدیلمه‌سینه چالیشماسی ایدی.
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان خالق جمهوریتینین یارادیلماسی ایله بو ایدئیالار دولتچیلیک مستوی‌سینده یئنی مضمون قازاندی. مسلمان شرقین‌ده ایلک پارلامئنت‌لی رسپوبلیکانین یارانماسی، قادینلارا سئچکی حقوقونون وئریلمه‌سی و معاصر دولت اینستیتوتلارینین قورولماسی تصادفی حادثه‌لر دئییل‌دی. بونلار اون‌ایللیکلرله داوام ائد‌ن معاریفچیلیک مبایزه‌سینین سیاسی نتیجه‌لری ایدی.
بو گون همین تاریخی ارثین قورونماسی یالنیز بؤیوک ضیالیلارین آدلارینی خاطیرلاماقلا ممکن دئییل. اونلارین مدافعه ائتدیی اساس پرینسیپلر - علمه اساسلانان تحصیل، راسیونال دوشونجه، قادینلارین اجتماعی حیات‌دا برابر اشتراکی و دنیوی دولتچیلیک - رئال اجتماعی مناسبتلرده یاشادیلمالی‌دیر. عکس حالدا، معاریفچیلیک تاریخیمیز ساده‌جه یوبیلئیلرده خاطیرلانان معنوی ثروته چئوریلر.
حجاب اطرافیندا مباحثه‌لرین ان حساس طرفلریندن بیری قادینلارین و قیزلارین سئچیم آزادلیغی مسئله‌سی‌دیر. بیر طرف‌دن، دینی گئییمی شخصی اینانجینین ایفاده‌سی کیمی سئچن قادینین حقوقلارینا حرمت ائدیلمه‌لی‌دیر. دیگر طرف‌دن، خصوصیله یئتکین‌لیک یاشینا چاتمایان قیزلارین عائله، دینی اجماع و یا سوسیال محیط طرفیندن معین گئییم و داورانیش نورمالارینا مجبور ائدیلمه‌سی احتمالی دا دقت‌دن کناردا قالا بیلمز.
آزادلیق یالنیز معین گئییمی سئچمک حقوقو دئییل، هم ده اونو سئچمه‌مک حقوقودور.
معاصر دنیادا دینین دولت اداره‌چیلیینده حل‌ائدیجی رول اوینادیغی اؤلکه‌لرین تجربه‌سی مهم درسلر وئریر.
مثلاً، افغانستان‌دا طالبان حاکمیتینین قیزلارین اورتا و عالی تحصیلینه تطبیق ائتدیی محدودیتلر دینی-سیاسی اداره‌ائتمه‌نین فوندامنتال حقوقلارا نئجه تأثیر گؤستره بیلدیینین ان آغیر نمونه‌لرین‌دن‌دیر. ایراندا ایسه قادینلارین گئییمینه دولت مداخیله‌سی اوزون ایللردیر فردی آزادلیقلار و سیاسی حاکمیت مناسبتلرین‌ده جدی قارشی‌دورما موضوعسو اولاراق قالیر.
بو نمونه‌لرین آذربایجانلا بیرباشا عینی‌لشدیریلمه‌سی دوزگون اولمازدی. لاکین اونلار مهم بیر پرینسیپی نماییش ائتدیریر:
دینی نورمالار دولت مجبوریتینه چئوریلدیک‌ده، فردی آزادلیقلارین محدودلاشدیریلماسی ریسکی آرتیر.
آ.جمال علاوه ائدیب کی، دنیوی دولتین مدافعه‌سی یالنیز دولت ارگانلارینین وظیفه‌سی دئییل:
«بو، هم ده معاصر تحصیل مدلینی، علمی دوشونجه‌نی و وطنداش برابرلیینی دیر حساب ائد‌ن اجتماعی قوه‌لرین مسئولیتی‌دیر. لاکین ضیالی موقعیی انسانلاری دینی منسوبیتینه گؤره اتهام ائتمک اوزرینده قورولمامالی‌دیر. عکسینه، ضیالی جمعیته ایضاح ائتمه‌لی‌دیر کی، دنیوی‌لیک دیندار وطنداشین دا حقوقلارینین تأمیناتی‌دیر. دولتین هر هانسی دینی ایدئولوگییانین نظارتینه کئچمه‌مه‌سی محض مختلیف اینانجلارا صاحب انسانلارین برابر حقوقلارلا یاشاماسینا شرایط یارادیر.
بو باخیم‌دان اجتماعی مذاکره‌لرده اموسیونال اتهاملارین دئییل، حقوقی آرگومنتلرین، تاریخی تجربه‌نین و ملی ماراقلارین اؤن پلانا چیخاریلماسی واجیب‌دیر. اصل مسئله حجاب دئییل، دولتین گلجه‌یی‌دیر...
آذربایجانین گلجه‌یی دینی اینانجلا دنیوی دولت آراسیندا صنعی دشمن‌چی‌لیک یاراتماق‌دا دئییل، اینانج آزادلیغینی قورویاراق دولت اینستیتوتلارینین دینی-سیاسی تاثیرلردن مستقیللیینی تامین ائتمک‌ده‌دیر.
و نهایت، بیر حقیقتی اونوتمامالیییق: آذربایجان معاریف‌چیلری جهالتله مبارزه‌نی تصادفا سئچمه‌میش‌دیلر. اونلار بیلیردیلر کی، ساوادلی، آزاد دوشونن، اؤز حقوقلارینی تانییان وطنداش اولمادان گوجلو دولت قورماق ممکن دئییل.
بو گون بیزیم قارشیمیزدا دایانان وظیفه ده همین تاریخی میسییانی داوام ائتدیرمک‌دیر».
