فرانسادا درج اولونان «بئدی کارتلیزا» ژورنالینین ۴۱-۴۲-جی ساییندا آذربایجان تاریخینه ایشیق سالان سانباللی بیر تدقیقات اثری یئر آلیب. اثرین مؤلفی استراسبورگ اونیوئرسیتئتینین پروفسورو ایرن ملیکوفدور. ۹-جو عصرین اوللرینده آذربایجاندا باش وئرمیش بابک حرکاتینی گئنیش تحقیق ائتمیش فرانسیز شرق شناس عالیمی عینی زاماندا آذربایجان خالقینین همین دؤوردهکی سیاسی حیاتی، قونشو اؤلکه و خالقلارلا موناسیبتلری حاقدا دا دیرلی علمی معلومات توپلاییب.
آخار. آذ مودراتور. آذ-آ ایستینادا فرانسیز مطبوعاتیندا درج اولونان بئله بیر اثرین آذربایجانلی اوخوجودا جدی ماراق دوغوراجاغینی نظره آلاراق، اونون فرانسیزجادان ترجومهسینین بعضی مقاملارینی اوخوجولارینا تقدیم ائدیر.
تورک-قافقاز قیدلری: بابک خرمی و سید باتتال
۹-جو عصرین بیرینجی یاریسیندا موختلیف دینلرین یاییلمیش اولدوغو آذربایجان تورپاغیندا چوخ گوجلو بیر حرکات – بابک خرمینین عصیانی باش وئردی. ال چاتماز بیر یئرده، اؤزونون بز قالاسیندا محکملنمیش، آذربایجان و ارمنیستان کندلیلرینین دوستلوغونا آرخالانان، مامون و معتصم کیمی گوجلو خلیفهلرین قوشونلارینی مغلوب ائدن بابک خرمینین دینینی تبلیغ ائدیردی...
...هله اؤز دؤورونده قیری-عادی آدام کیمی دیللره دوشموش بابک سونراکی دؤورلرده شر قوه ایله اتفاقدا اولان معجزهلی بیر شخصیت کیمی قلهمه وئریلیب.
منبعلردن بیزه معلومدور کی، بابک عصیانی و بابکین آفشین طرفیندن حبس اولونماسینی نقل ائدن چوخلو ال یازمالار اولوب. آنجاق ایتمیش الیازمالاردان بیرینین مؤلفینین واکید عمار التمنی نین آدی بیزه گلیب چاتیب. اونون «اخباری بابک» اثری ابن النادیم و ماکدیسینین اثرلرینین مؤوضوع منبییدیر. همین اثر تاریخی حادثهلردن گؤتورولموش اولموش احوالاتلاردان عبارتدیر. «اخباری بابک» اثرینین یازیلما تاریخی بیزه معلوم دئییل، اما بیر حالدا کی، ماکدیسی اؤز اثرینی بابکین اؤلوموندن یوز ایگیرمی ایل سونرا، ابن النادیم ایسه ماکدیسیدن ایگیرمی ایل سونرا یازیب، بئله بیر فیکره گلمک اولار کی، واکید اؤز اثرینی بابکین اؤلوموندن سونراکی یوز ایللیک عرضینده ترتیب ائدیب. او، بابکی ساده بیر عائلهنین اؤولادی کیمی تانیدیر. بابکین اوشاق واختی و ایلک دینی فعالیت ایللری حاقدا بعضی معلوماتا آنجاق بورادا راست گلمک اولور. اثرده بابکین شیطانلا گؤروشو و اونونلا اتفاقا گیرمهسی تصویر اولونور. اما بیزیم افسانهلرده کؤنوللو و بیله-بیله شر قوه ایله اتفاقا گیرمیش دوکتور فاوست و کئشیش تئوفیلدن فرقلی اولاراق، بابک آلداناراق شیطانلا اتفاقا گیرمیشدی. شیطان اونا مقدس ملک شکلینده گؤرونوب و اؤلنه قدر بابک اؤز حیمایدارینین اصل سیفتینه بلد اولا بیلمهییب. شر قوهنین لازیمی آداملاری یولدان چیخارماق اوچون ملاکه سیفتینه گیرمهسی گئنیش یاییلمیش بیر مؤوضودور. لاکین اثردهکی افسانوی معجزه اونون تاریخی اساسینی یوخا چیخارمیر. بابک داستانی کیتابیندا اوخودوغوموز احوالاتلارا ماکدیسی، ابن النادیم، طبری، مسعودینین حکایه لرینده راست گلیریک. اوولکی ایکی منبع ده بابکین چوبانلیق ائتدیی اوشاقلیق دؤوروندن باشلایاراق، وعد اولونموش موکافاتا اویموش دوستو سهل ابن سمبادین خیانت ائدرک بابکی آفشینه ساتماسی، اونون زینداندا اؤلومونه قدر بوتون احوالاتلار تحلیل اولونوب...
...ابن النادیمین یازدیغینا گؤره، بابکین منصوب اولدوغو دینی قروپون آدی اولجه بابکین اوستادی جاویدانین آدی ایله خوررمییه جاویدانییه آدلاندیریلیب. جاویدان اؤلدوکدن و اونون روحو شاگیردینه کئچدیکدن سونرا همین دینی قروپا خوررمییه - بابکییه آدی وئریلیب. بو دینی قروپ وارلیغین ایلاهیلشمهسی و روحون بدهندن-بدهنه کئچمهسی ایدیاسینی تبلیغ ائدیردی. بیزه بئله بیر جهت ده معلومدور کی، اونلارین ییغینجاقلاری زامانی شراب ایچیلیر، موسیقی مهم رول اویناییر، ریتوال رقصلر ایفا ائدیلیردی.
واکیدین یازدیغینا گؤره، بابکین ۱۸ یاشی اولاندا جاویدان اونو ایشه گؤتورور. چوخ کئچمدن جاویدان اؤز دوشمهنلری طرفیندن اؤلدورولور. اونون آروادی ایسه بیلدیریر کی، اؤلوم قاباغی جاویدان دئییبمیش کی، اونون روحو بابکین بدهنینه کئچهجک و بوندان سونرا خرمیلر قلبهلر قازاناجاقلار. بئلهلیکله، بابک دینین باشینا کئچهرک، جاویدانین آروادی ایله ائولنیر. داغلار باشیندا محکهم بیر قالادا مسکن سالمیش بابک عرب خیلافتینین اونون اوزرینه گؤندردیی بوتون قوشونلارا سیرلی، معجزهلی شکیلده قالیب گلیردی. بو قالیبیت ایگیرمی ایل داوام ائتدی.
بابکین آز بیر دسته ایله بؤیوک عرب قوشونلارینا قلبه چالماسینین سیری حاقدا منبعلرده ماراقلی معلوماتلار یئر آلیر. بابک داستانینین ایندی تقدیم ائدجییمیز تحلیلی ایسه پاریس میللی کیتابخاناسینین ال یازماسی، ۱۵۰۴-جو ایلده اوزو کؤچورولموش «قدیم تورک فوندو - ۳۱۸»، سونرا تاماملانمیش و ۱۶۰۹-جو ایلده اوزو کؤچورولموش «قدیم تورک فوندو - ۳۳۹» کیمی منبعلر اساسیندا ترتیب ائدیلیب.
سید باتتال (آفشین) خلیفه مامونون اؤلومو و معتصمین تاختا چیخماسی خبرینی آلیر. هم ده ائشیدیر کی، بیر نفر عرب خیلافتینی هده آلتینا آلیب و اؤزونو ده پیغمبر آدلاندیریر. بو آدام خرم کشیش لقبی قازانمیش بابکدیر. او، معجزهلی بیر آدامدیر: بدنی سلاح یاراسی گؤتورمور (دمیر اونو کسمیر)، اؤزو آداملارین فیکرینی اوخویا بیلیر، گلجیی گؤرور، یئر آلتیندا گیزلدیلمیش خزینهلری تاپا بیلیر. اونون سیتاییش ائتدیی دین شراب ایچمهیه، دونوز اتی یئمهیه، یاخین قوهوملا (آنا، باجی) ائولهنمهیه ایجازه وئریر. او، ایندییه قدر مغلوبیت گؤرممیش، چوخلو قالالار اله کئچیرمیش، تبریز ایالتینی تالان ائتمیش، بوتون ایرانی اؤز دینینه تابع ائتمیش، سورییا اوزرینه ایکی دفعه هوجوم چکمیشدیر. بو خبردن ناراحات اولان آفشین (سید باتتال) بابکین منشأجه کیم اولماسی ایله ماراقلانیب و بئله جاواب آلیب:
«اونون آتاسی بیر آز الی ایریلیک ائدن تاجیر ایمیش. خلیفه اونو اؤز اراضیسیندن قووموش، تاجیر تبریز یاخینلیغینداکی بیر کنده کؤچموش، بورادا کند صاحبینین تک گؤز خیدمتچیسی ایله ائولنمیشدیر. یئددی یاشیندا آتادان یئتیم قالان بابک ایشلهمهیه باشلامیش، کندین سوروسونو اوتارمیشدیر. سونرا او، تبریزلی مئملان ایله تانیش اولموش، اوندان شراب ایچمک و باشقا هر جور پیس عادتلر اؤیرنمیشدیر. سونرا بابک مئملامی اؤلدورموش، باشینا یوزه قدر آدام توپلامیش و قارتچیلییه باشلامیشدیر».
بو فاکتلار ماکدیسی و ابن النادیمین اثرلرینده ده عینیدیر و واکیدین «اخباری بابک» کیتابیندان گؤتورولوب. اثرده داها سونرا یازیلیر:
«بیر گون بابک نامعلوم بیر قوجانین اونا طرف گلدیینی گؤرور و اونون کیم اولدوغونو سوروشور. قوجا جاواب وئریر: «من جبراییلام، سنه شاد بیر خبر وئرمهیه گلمیشهم: سن پیغمبر اولورسان و ایندی من سنه اؤز دینینین اساس قانونلارینی اؤیرهدهجهیهم. اگر منه اطاعت ائتسن، بوتون دونیانین حؤکمرانلیغی سنین اولاجاق». بابک سوروشور: »من نئجه پیغمبر اولا بیلرم آخی، پیغمبرلر معجزه گؤستریر، من کی بیر معجزه گؤستره بیلمیرم؟» قوجا اونا جاواب وئریر: «سنی نه دمیر کسه بیلهجک، نه ده اود یاندیراجاق. من سنه یئرالتی خزینهلرین تاپیلما سیررینی اؤیرهدهجهیهم و بونون سایهسینده اؤز اطرافینا چوخلو آدام توپلایا بیلهجکسن». بابک شر قوهیه اینانیر، اؤز طرفدارلارینین سایینی آرتیریر و آز واختدا شؤهرتی دونیانین هر طرفینه یاییلیر. خلیفه اونون یانینا اسدی کوفی آدلی بیر ائلچی گؤندریر. بابک اونو اؤز طرفینه کئچیریر و اؤزونه وزیر تعیین ائدیر. خلیفه اونون اوزرینه تورک هوکتایین باشچیلیق ائتدیی ایگیرمی مینلیک قوشون گؤندریر. بابک سلاح گؤتورمهدن هوکتایین قارشیسینا چیخیر و بدهنینی اونون قیلینج زربهلری قارشیسینا وئریر. هوکتای و اونون ایگیرمی مینلیک قوشونو بابکین «پئیغمبرلیینه» اینانیر و اونون طرفینه کئچیر. ایندی یوز مینلیک قوشونلا بابک بغدادا طرف حرکت ائدیر و خلیفه قاچیر».
بو خبری ائشیدن سید باتتال (آفشین) اؤز شهری ملیتنی ترک ائدیب بغدادا طرف گئدیر. او، عصیانچی قوشونا هوجوم ائدیر و تکباشینا یوز آدام اؤلدورور. اوندا بابک دؤیوش میدانینا گیریر. باتتال گؤرور کی، اونون اوزرینه اوجابوی، گؤزل گؤرکلی بیر کبر گلیر. بو آدامین قاراشین سیفتینه ماوی گؤزلری ایشیق ساچیردی؛ اوزونده خوشاگلمز بیر جهت دویولسا دا، اؤزو یاراشیقلی و گوجلو ایدی. او بئله دئییر: «باتتال، بو گوناهسیزلاری نیه قیریرسان؟ من پیغمبرهم، نیه حاقین یولوندان دؤنمهیه چالیشیرسان؟ من سنه اؤلوم یوخ، یاخشیلیق آرزولاییرام. اگر منه اینانسان، علینین محمدین حضورونداکی حؤرمتی قدر حؤرمتین اولار. ایندی محمد دؤورو کئچیب، خرم کئشیش پیغمبر آدلانان شخص منم».
لاکین باتتال اونون سؤزلرینه اینانمادی، اول قیلینجلا، سونرا ایسه نؤوبه ایله بوتون باشقا سلاحلارلا اونا هوجوم ائتدی. بابکه هئچ بیر سلاح تأثیر ائتمیردی. خلیفهنین قوشونو گلیب چیخسا دا، بیر نئچه گون وضعیت دییشمهدی. علاجسیز قالان سید باتتال (آفشین) بیر طرفه چکیلیب ناماز قیلاراق دعا ائتمهیه باشلادی. نهایت همین گئجه حضرت پیغمبر اونون یوخوسونا گیریب بیلدیردی کی، شیطانین گؤزگؤرونمز وارلیغی بابکی سالامات ساخلاییر.
شیطانی قووماق اوچون باتتال اؤز قیلینجی اوزرینه «قرآن»این بو آیه سینی یازمالیدیر: «قوت، قدرت و حاکمیت آللها مخصوصدور». باتتال بو گؤستریشه عمل ائتدی و ائرتهسی گون بابک عادتی اوزره دؤیوش میدانینا چیخاندا گؤردو کی، جبراییل حساب ائتدیی آدام یانیندا یوخدور. او سهرکار قوهنی ایتیرمیشدی، دؤیوشو ده اودوزدو و قاچمالی اولدو. بابک زنگام ایالتینه گلدی و داغداکی سیغیناجاغینا چکیلدی. آفشین (باتتال) و خلیفه قوشونو اونو محاصرهیه آلدیلار. قالا آلیندی و داغیدیلدی. بابکین ترفدارلاری داغیدیلدی، عائلهسی ایسه قالیبین علینه کئچدی. بابک قاچماغا اوز قویدو. باتتال ایسه اونو قووماغا باشلادی و چاتیب اونو وورماق اوچون قیلینجینی قالدیراندا بیر قوجا پیدا اولوب اونا دئدی: «بو آداما رحم ائلمه، او دا حسن له حسینی اؤلدورهنلردندیر». علینین اوغوللارینین آدینی ائشیدنده سید باتتالین گؤزلری قانلی یاشلا دولدو. او گؤزلرینی سیلندن سونرا گؤردو کی، بابک یوخا چیخیب و باشا دوشدو کی، اونون اؤزو ده شیطانین حیلهسینه آلدانیب...»
اوخوجولاری یورماماق و بیلدیینیز مقاملاری تکرار ائتمهمک اوچون مقالهنی ایختیصارلا وئردیک. مقالهنین ترجمهسینین بوتؤو متنینی حاملت قوجانین «فرانسیزلار یوردوم حاقیندا» کیتابیندان اوخویا بیلرسینیز.
متندن گؤروندویو کیمی، فرانسیز عالیمی آذربایجاندا بابک حرکاتی بارهده تدقیقاتینا چوخ جدی یاناشمیش، چوخلو تاریخی سندلره، شرق و قرب تاریخچیلرینین اثرلرینه مراجعت ائتمیشدیر.
پاشا یاقوب
قئید. البته، بوردا تاریخی حادثهلرین تحریف اولوندوغو و تاریخچیلرین اؤز ماراقلارینا اویغون اولاراق، بابک حاقدا او دؤوردهکی مؤوجود تصووورلری یوزماغا چالیشدیغی آیدین گؤرونور. تاریخی حقیقتلردن بیری ایسه اودور کی، بابک ماق علمینه بلد اولوب و اونون «سونونجو مجوسی پیغمبری» آدلاندیریلماسینین دا سببی بوردان گلیر.
