رقیه کبیری
هر رومان کیتاب شکلینده جیلوهلنهن بیر یاشامدیر.
هر یاشامین آلنینا بیر لؤوحه یازیلمیش:
آد، ناشیر، اؤن سؤز، گیریش، متن، ایضاحلار.
نووالیس
متندن قیراقدا، آنا متنی ائتگیلهندیرهن المنتلر
ادبیات دونیاسیندا «ایلکین» و «سون» سؤزلری عینی شئیدیر. هر باشلانغیجین قورتاراجاق بیر نقطهسی وار.
هر یازیسال قورولوش اینسان یاشامینا بنزییر. نئجه کی، اینسان دونیایا گؤز آچان آندان بری اؤز سونونا دوغرو آددیملاییر، حکایه، رومان، مقاله، ریساله و سایره ده، ایلکین سؤزدن سون سؤزه دوغرو ایرلیلییر. بو آرادا حادثهلر، ائنیش-یوخوشلار، دویون دوشمهلر، اومودسوزلوقلار، دویونلرین آچیلیشی و بئلهلیکله نهایت، بیر یازیلی قورولوش تاماملاییر.
هانسیسا بیر مکانا گیرمک اوچون آستانادان کئچیب ایچرییه آیاق قویماق گرکلیدیر. کیتابسا بینا کیمیدیر. دئمک، اؤزونه مخصوص قورولوشو و چرچیوهسی وار. چاپ صنعتی رؤونق تاپاندان بری، هئچ بیر یازی چیلپاقجاسینا اوخوجونون علینه چاتدیریلمیر. زامان و کولتوردن آسیلی، موختلیف شکیللرده نشر گئییمی گئییر.
کیتابین آدی، جیلیدین رسمی، یازی شریفتی، شریفتین اؤلچوسو، یازیچی و یا یازیچیلارین آدی، حقیقی، یوخسا تاخما آدلار، کیتاب جیلدینین آرخاسینداکی متندن سئچیلمیش یازی و یا یازیچییا عایید قیسا بیر تانیتیم، کیتابین ایلکین صحیفهلرینده گلن تقدیمنامه، پرولوگ (مقدمه)، ائپیلوگ (مخیره)، کیتاب بؤلوملرینین اصلی و ایکینجی (فری) آدلاری، قیدلر، قایناق سیاهیسی، اتک یازیلار، نمایهلر و س.، بیرینجی گؤرونتوده دقت چکمهسه ده، آنجاق هر حالدا آنا متنه تأثیر ائتممیش اولا بیلمز. اوستهلیک، سایدیغیم المنتلر استئتیک باخیمدان دا اؤنم داشیییر. قید ائتدییم المنتلرین یئرلی یئرینده اولماسی، ایستر-ایستمز اوخوجونون ذؤوقونده بیرباشا تأثیر بوراخا بیلر. کیتاب شکلینده اؤزونو گؤسترن هانسیسا بیر متنده، متندن قیراقداکی المنتلرین دقته آلینماسی گرکیر. ژرار ژنت دئمیشکن، «هر کیتابین بیر گیریش آستاناسی – جیلدی وار. گیریش آستاناسی متندن قیراق بیر مؤوضویا عایید اولسا دا، متن کیمی اؤنم داشییر». هر بینانین گیریش قاپیسی، سالونو، اوتاقلاری و س. شئیلری اولدوغو کیمی، هر بیر چاپ اولونموش اثرده ده یوخاریدا وورغولادیغیم ادبی المنتلری گؤزدن قاچیرتماماق گرک.
ژنتین ادبی نظریهسینه گؤره، آنا متن هر بیر یازیله قورولوشون مرکزی ساییلماقلا برابر، متندن قیراقداکی المنتلر بو قورولوشون مرکزینه تأثیر ائدیر.
هر بیر کیتابدا متندن قیراقداکی المنتلر اوخوجو، یازیچی و ناشیر آراسیندا واسطه کیمی ساییلیر. کیتاب ائولرینین رفلرینه و همچینین ویترینلره دوزولموش کیتابلاری، کولتورل بیر مئدیا کیمی نظره آلماق اولار. بیر طرفدن ده هر بیر کیتاب، باشلانغیجیندان سونونادک اؤزونه عایید تاریخی بیر قورولوش اوزره یازیلیر. مثلاً، «مادام بوواری» آدلی بیر رومان اگر ۲۱-جی عصرده یازیلسایدی، سؤزسوز کی، زمانهنین تاریخی، سیاسی و اینسانی موناسیبتلری اونون قورولوشونا تأثیر ائدیب، قتییهن ۱۹-جو عصرده یازیلمیش اثر اولا بیلمزدی. «مادام بوواری» ۱۹-جو یوز ایلده، دئمک، باتیدا عائلهنین مقدس ساییلدیغی دؤورونون سونا چاتدیغی بیر زاماندا یازیلمیشدی. اونون یازیچیسی قوستاو فلوبئر» اگر گونوموزده یاشاسایدی، مادام بوواری آدلی بیر قادین، بلکه ده اؤز «خیانت»لریندن برائت قازانارمیش.
اؤز جغرافیامیزا گلدیکده صادق هیدایتدن، غلام حسین ساعدیدن توتدو بیر چوخ یازیچیلارادک، اونلارین یازیب-یاراتدیغی اثرلرده زامانین طلبی و سیاسی-اجتماعی دورومون تأثیرینی گؤرمک چوخ دا چتین بیر ایش دئییل.
هر بیر کیتابین جیلدی گیریش آستاناسی اولاراق، متندن قیراقدا اولسا دا، متنین بوتونلویوندن علاقهسیز دئییل. جیلد دیزاینی گرافیک صنعتینین بیر قولودور. کیتابین جیلدی ایستر یازیسال، ایسترسه شکیلسل نیشانهلرله اؤز مساژینی اوخوجویا چاتدیریر. گؤرونتولو بیر «سبب»این «مزمونو»، اوخوجونون دوشونجهسینه یازیلی مزموندان داها چیلپاق و داها آیدین تأثیر بوراخیر. باشقا جور دئسک، کیتابین جیلدی اوچ گؤرونتولو (۳د) متن، اوخوجو و مؤلف آراسیندا تصویرله دیالوق آپاریر. دئمک، کیتابین جیلدی هانسیسا بیر توپلومون ادبی ساحهسینده اگر او توپلومون تانینمیش کدلاریندان ایرلیلهییب، متنه دایاناراق یئنی و استئتیک نیشانهلرله تصویر ائدیلمیش اولدوقدا، متندن یئنی لذت آلماق ایمکانی یارانیر. اوستهلیک، نشر صنعتینده، کیتابین جیلدی کیتاب ائولرینین و کیتاب ساتیجیلارینین ویترینلرینده، ادبی بیر مئدیا کیمیدیر. بو فنومن بیرباشا تأثیردن علاوه، بعضی کیلیشهلر و کولتورل کدلارین یارانماغیندا دولایی تأثیری قویور.
کیتاب صحیفهلرینین حاشییهلری ایسه قابا توتولموش شکیل چرچیوهلری کیمی اوخوجودا ایکی نؤع تأثیرین (بیری موثبت، بیریسه منفی) یارانماسینا سبب اولور. حاشییهلری ایستاندارد بیچیمده آغ اولان متنلری، حاشییهلری یازیلی متنلرله توتوشدوراندا، آغ حاشییهلی متنلر بوغونتو اولمادیغینا گؤره اوخوجودا خوش (موثبت) حیسلر یارادیب، اونون داریلیب یورولماغینا مانع اولاراق، متنین دایانمادان اوخونوشونا سبب اولور. اؤرنیین، دانته آلیگیرینین مشهور اوچلوک اثری، یعنی «ایلاهی کومدییا»نین موختلیف ترجومهلرینی اوخویاندا، یازیلی حاشییه، متنین اوخونوشونو اؤز منفی تأثیریندن آزاد بوراخمیر. چوخلو صحیفهلرده نقلی دوشونمک ایستیقامتینده، هر بیر سؤزجویه نئچه سطر یازیلمیش ایضاحلار اوخوجونون فیکرینی جملشدیرمهسینه مانع اولور. قید ائتمک لازیمدیر کی، «ایلاهی کومدییا» کیمی کیتابلاردا حاشییهلرین، ایضاحلی صحیفهلرین اولماغی قاچیلمازدیر.
یازیچینین آدینا گلدیکده اونون دوغما و یا تاخما آدی هانسیسا بیر کیتابین گیریش آستاناسینین اؤنملی المنتلریندن بیریسی ساییلیر. آوروپادا صنایع اینقیلابیندان اؤنجه، اثرین اوستونده یازیچینین آدینین یازیلماسی، نشر صنعتینده دب دئییلمیش. اثرین یارادانی دئییل، یالنیز اثرین اؤزو اؤنملیدی. اگر استثنا اولاراق هانسیسا اثرین اوستونده آد یازیلسایدی، دئمک، او آد یازیچییا یوخ، بلکه سیفاریش وئرن پادیشاه و یا حاکمه مخصوص اولمالی ایدی. سؤزسوز کی، بو قیدلر اثرین اؤزللیینه و بعضا اونون ابدی یاشاماسینا دا سبب اولورموش. اؤرنیین، نظامی گنجوینین نظمه چکیلمیش اپیک اثرلرینی او جملهدن سایماق اولار. اونون ۲۲۶۰ بیتدن عبارت «سیررلر خزینهسی» (مخزن الاسرار) کیتابی ارزنگان پادیشاهی فخرالدین بهرام شاه ابن-داوود و ۶۵۰۰ بیتدن اولوشان «خوسرو و شیرین» اثری، اتابک (آتابی) شمس الدین محمد و ۴۷۰۰ بیتلیک «لیلی و مجنون» شیروانشاه و «بهرام نامه» ۵۱۳۶ بیتی اؤزونده احتیوا ائدن علا-الدین آلپارسلان و «ایسکندر نامه»نین «شرفنامه» بؤلومو آتابی اعظم، نصرالدین ابوبکر ابن محمد و «ایقبالنامه» الملک القاهیر ابوفتح مسعود آدینا یارانمیشدی.
آوروپادا صنعتی اینقیلابین تأثیرینده چاپ صنعتی رؤونق تاپاندان بری، یازیچی بیر فرد اولاراق کیملیک تاپیب، اونون کولتورل و حقوقی دیرلرینی نظره آلاراق، یازیچینین آدی اثرین اوستونده قید اولونماغا باشلادی. ایندیسه گونوموزده، نشر صنعتینده یازیچینین آدی و اونون کیملیگی تانینمیش بیر حاق کیمی دیرلنیر.
یازیچیلارین تخلصدن ایستیفاده ائتمیی قریبه بیر حال دئییل. البته، تخلص چوخلو ندنلردن آسیلی اولا بیلر. اصیل سوال بودور کی، بیر یازیچی نه اوچون یالانچی آدین آلتیندا گیزلنیر؟ بو ندنلری دوشونمک چوخ دا یئرسیز اولا بیلمز. تخلصون سئچیمی بیر قایدا-قانونا اساسسلانا بیلر، یوخسا سوسیال پیسیخولوژی دورومدان قایناقلانیر؟ و دیگر سواللار...
اؤلکهمیزده تخلصله یازی یازماغین تاریخی چوخ اوزاق کئچمیشه گئتمیر. اوستهلیک، اؤلکهدن قیراقدا، دونیانین بیر چوخ بؤلگهلرینده ده توپلومسال و سیاسی شرایطه گؤره سنزورادان قاچماق اوچون، اثرین چاپ اولونماسینین بیر یولو دا تخلصدن و یا باشقا آددان فایدالانماق اولوب. مثال اوچون، روس یازیچیسی میخایل باختین، اثرلرینی ایستالین رژیمینین سنزوراسیندان کئچیرتمک اوچون اونلارین بیر چوخونو اؤیرنجیلرینین آدینا نشر ائتدیرمیشدی. و یا مثلاً، اؤز اؤلکهمیزده صادق هیدایت مقالهلرینین بیر قیسمینی «مردم» قزئتینده «رجبهلی خوشباور»، «راستگو»، «خداداد کلمیری»، «امام قولو توهیپا» و «توپ میرواری» رومانینی «هادی صداقت» ایمضاسییلا چاپا وئرمیشدی. هابئله، میرزا علی اکبر خان قزوینی «چرند و پرند» کیتابینی «دوخو» تخلصویله یایمیشدی. جلیل ممدقولو زادنین باش رئداکتورلوغو ایله یاییلان «موللانصالدین» درگیسینده، میرزه الکبر صابیر، ساتیریک شعیرلرینی «هوپ هوپ» و مشروتیت دؤورونده تانینمیش شاعر، سید محمدرضا کوردستانی، «میرزاده-یی عشقی» آدلاری آلتیندا یاراتدیغی اثرلرینی نشر ائتمیشدیلر.
سیاسی-اجتماعی شرایطین تأثیریندن علاوه، جینسیت مسئلهسی ده تاخما آد قوللانماغین دیگر سببی اولوبموش. دونیانین بیر چوخ یئرلرینده، او جملهدن اؤز اؤلکهمیزده، خانیملارین بیر قیسمی یاراتدیقلاری اثرلری تاخما آد واسطهسیله اوخوجونون الینه چاتدیرمیشدیلار. پهلوی دؤورونده مشهور یازیچی سیمین دانشور «شیرازی بینام» آدی ایله تهران رادیوسونا و همچینین تهران قزئتلرینه (روزنامهلرینه) بیر سیرا مقالهلر یازمیشدی. خانیم یازیچیلار سیراسیندا اؤلکهنین بیرینجی رومان یازیچیسی سیمین دانشور خانیمی قیراغا قویدوقدا، اوندان اؤنجه «امیر ارسلان» ناغیلی ناصیرالدین شاهین قیزی «فخروالدؤوله»نین قلمیله مکتوب اولوب. دئمک، «نقیبول ممالیک» گئجهلر امیر ارسلان ناغیلینی ناصیرالدین شاها روایت ائدرکن، فخروالدؤوله پرده آرخاسیندا اوتوروب، ناغیلی ائشیدیب و قلمه آلمیشدی. بونونلا بئله، کیتاب نقیبول الممالیکین آدینا چاپ اولوب و فخروالدؤولنین آد-سانی کیتابین بیر بوجاغیندا بئله یازیلماییب. و... هله ده -چوخ گومان کی، ندنلرین داوامینا گؤره- بو ایشین داوامی وار.
جغرافییامیزدان قیراقدا، گلیشمیش ساییلان اؤلکهلرده، دونیانین شهرتلی یازیچیلاریندان، مثلاً، آمئریکالی اویلیام سیدنی پورتر حکایهلرینی «او. هنری» آدییلا چاپ ائتدیرمیشدی.
۲۰-جی عصرین سون ایللرینین علمی-فانتاستیک رومان یازیچیسی الیس خاستینقس بردلی - شلدون اثرلرینده مؤلف آدی کیمی «جئیمز تیپتری. ژر.» آدی سئچمیینین سببینی بئله آچیقلاییر: «اینسانلار علمی-فانتاستیک ژانردا یازیلمیش اثری، کیشی آدییلا چاپ اولوندوغونا گؤره داها جدی سانیب، اونا آرتیق دیر وئریرلر».
تنقیدچیلره گؤره، مشهور فرانسیز یازیچیسی رومان کاتسئو «الویدا هارری کوپر» و بیر چوخ اثرینی «رومن هاری» آدییلا یازماغینین پسیخولوژی سببی واردی. رومئن هارری ۱۹۷۴-جو ایلده، عینی زاماندا اوچ باشقا آدلا، اوچ رومان یازیب-یاراتمیشدی. تنقیدچیلرین یازدیغینا گؤره رومئن هاررینین اثرلرینده، باشقاسی اولماق اؤنملی مزمون داشیییر. «اؤزومدن یورولموشدوم، داها رومئن هارری آدینی داشیماغا صبریم توکنمیشدی» سؤزونو سؤیلهیهن یازیچی، «ائمیل آجار» آدییلا یازدیغی اثرلرینده، اعتراف ائدیر کی: «هر زامان باشقاسییدیم». نهایت، ایش اورا چاتیر کی، رومئن هارری فرانسیز تنقیدچیلر طرفیندن «ائمیل آجار»این اثرلرینی اوغورلاماقدا تؤهمتلنیر. رومئن هارری ۱۹۸۰-جی ایلده اینتیهار ائدیر. اینتیهاردان بیر ایل سونرا اونون «ائمیل آجارین یاشام و اؤلومو» آدلی کیتابی ایشیق اوزو گؤرور. بیر روایته گؤره، آلتی تاخما آد آلتیندا گیزلنمیش رومئن کاتسف دونیانین ان بؤیوک یالانچی یازیچیسی آدلانیب.
تقدیمنامه ایسه متندن قیراقدا، لاکین متنین گؤودهسینی ائتگیلندیرن عنصرلردن بیریدیر. یازیچی تقدیمنامه واسطهسیله اؤز اثرینی هانسیسا بیر شخص یا شخصلره، جمیتلره و جریانلارا تقدیم ائتدیینی و یا اثری یازارکن کیمدن یا هانسی متندن، ائتگیلنمیینی واسطهسیز شکیلده اوخوجویا چاتدیریر.
توماس ائلیوت «ان بؤیوک اوستاد، ائزرا پاند اوچون» آدلی یازدیغی تقدیمنامه واسطهسیله «برکتسیز تورپاق» (Бесплодная земля) کیتابینی «ائزرا پاند» طرفیندن رئداکته اولدوغو اوچون تشککورلرینی اونا بیلدیرمیشدی. آلمانییالی یازیچی هئنریخ بؤلل «بیر تلخیین فیکیرلری» رومانینی سادهجه «آننا مارییه اتحاف» ائتمکله رومانین اؤنملی اوبرازلاریندان بیری «ماری»نین یازیچی اوچون نه درجهده دیرلی اولدوغونو اوخوجویا آنلاتمیشدی. دئمک، بو اوچ کلمهلی، قیسا و عینی حالدا چوخ آنلاملی تقدیمنامه اثرین گیزلی دیرلرینین ایشارتچیسیدیر.
کارلوس فونتسین «قابیغدان چیخما» رومانینین تقدیمنامهسینده یازیلیب: «اورورا و خولیو کورتاسار اوچون».
کیتابین دیگر آستانالاریندان بیری ده بعضی کیتابلاردا تیتر کیمی یازیلمیش باشلانقیج، متنین گؤودهسی باشلامادان اؤنجه یازیچینین قیسا آچیقلاماسیدیر. بو آچیقلاما ایسه بیرباشا یا دولایی شکیلده اصیل متنه توخوناراق اوخوجونون زهنینین هاراسا یؤنلمیینده و هانسی نقطهلره دقت گؤستردیی اوچون اؤنملی بیر عنصر ساییلا بیلر.
همین قیسا آچیقلاما بعضا متنین رمزلرینه ایشاره ائدرک اونون اؤتری دلیللرینه ایشیق سالیر. کارلوس فونتس «هیدرانین باشی» رومانینین باشلانقیج یازیسی بیر پیسین قیسا بیر بؤلومودور: «هانسیسا بیر کسیلمیش باشین یئرینه مین باش گؤیرهجک. کورنی؛ سینا؛ ۴-جو پرده، ۲-جی صحنه، ۴۵-جی بند». قید ائتملییم کی، لاتین آمئریکان میفلرینه گؤره «هیدرا» چوخباشلی قورخونج بیر مخلوقدور. اونون هر بیر باشینی کسدیکده یئرینه ایکی باش گؤیریر.
رضا براهنی ایسه «قویودان قویویا» رومانینین باشلانقیجیندا یازیر:
«بو ناغیلین بوتون شخصیتلری خیالیدیر. اونلارلا حقیقی اینسانلارین آراسیندا اولان احتیمالی اوخشارلیقلار تصادفیدیر». باخ، ائله همین بو قیسا یازی اوخوجونون زهنینی اصیل متن واسطهسیله هانسیسا تانینمامیش بیر حقیقته یؤنلدیر.
حکایه و رومان فورماسیندا یارانمیش هر بیر کیتابین آدی اونون مزمونونو بیر ویترین کیمی گؤز اؤنونه قویور.
بعضا گؤرونور کی، یازیچی آدینین اؤنم و دیرینی بیلمهدن، آدی بیر نؤمره، یا بیر اتیکت کیمی حساب ائدیر. هالبوکی آد هر اثری باشقا بیر اثردن آییریب، اثرین مزمونوندان ایپوجو وئریب، اوخوجونون دقتینی اؤزونه چکمهلیدیر. اؤرنیین، ژان ماری گوستاو لوکلزیونون «چؤل» آدلی رومانی اصل متنه داخیل اولمادان، ائله کیتابین آستاناسیندا آد ایسه، اوخوجودا هانسی بیر مکانا داخیل اولدوغو اوچون حاضرلیق یارادیب، اونون زهنیتینی چؤلون چتینلیکلریله راستلاشماغا حاضیرلاییر.
کیتابین عادی مزموندان قایناقلاناراق شخصیتلرین آدلاریندان دا سئچیله بیلر. تولستویون «محاربه و صولح» رومانینین آدینی مزموندان آلیناراق، داستایوسکینین « کارامازوو قارداشلاری » و فونتسین «لاورا دیاس»ی اثرین ایچیندهکی شخصیتلرین آدلاریندان آلینمیشدی.
بضا آد متنله اوخوجو آراسیندا بیر نؤع تانیشلیق حیسی یارادیر، اوخوجو متنی اوخومادان بئله، متن اونون ماراغینی قازانا بیلیر. مثال اوچون، ویرجینییا وولفون «اؤزوم اوچون بیر اوتاق» اثری همین تانیشلیق حیسینی اوخوجودا یارادیر. هرچند بو متنی اوخویاندا رومانداکی اوتاغین فیزیکی نقطه یی-نظردن ائولرده اولان اوتاقلاردان هئچ بیر آرتیق-اسکیی یوخدور، آنجاق وولفون سؤیلدیی اوتاق هم نیشان شناسلیق، هم ده معنوی باخیمدان عادی اوتاقلاردان فرقلنرکن بیر خانیمین اؤزگورلوک سیموولو ساییلیر.
عادتلریمیزین ترسینه، تانینمیش کدلاردان قیراق، یازی اوچون تانیش اولمایان بیر آد سئچمک، اوخوجونو کیتابین جیلدیندن ایچری گیرمهیه داها آرتیق ماراقلاندیریر. اؤرنیین، ماریو بارگاس لیوسا سئچدیی «کینیکلی ایللرین خوش خاطرهلری» آدی ایچینده ضدیت داشیدیغینا گؤره اوخوجونون دقتینی چکیر.
دئمک، آد هر بیر اثرین قورولوشوندا «خاریج»ی «داخیل»ه باغلایان المنت کیمی ساییلیر. عنوان، کیتابین آدی اولدوغو حالدا، حادثه ایسه ائله عنواندان باشلانیر. آد اوخوجونون الینده آچار کیمیدیر. قاپینی آچیب، آستانادان ایچری گیرمهدن، مزموندان نلر الده ائدجیینی بیلمهلیدیر.
ژرار ژنتین ادبی دوشونجهسینه دایاناراق قید ائتمهلییهم کی، متندن قیراقداکی المنتلر آنا متنی تاثیرلندیردیی اوچون، متنله منطیقی باغلیلیغی اولمالیدیر. متندن قیراقداکی المنتلری تحلیل ائتمکله بیر کولتورل قورولوشون نه دورومدا اولدوغونو یاخشی گؤسترمک اولور.
