۴-جو حیسه

اولی بورادا

شاه ایسماییل ختاینین یارادیجی‌لیغی زنگین‌دیر، عینی زامان‌دا بو کمیت‌دن چوخ کئیفیت زنگین‌لیگی‌دیر. شاعر هم کلاسسیک اوسلوب‌دا، هم ده فولکلور اوسلوبون‌دا یازیب یاراتمیش‌دیر. قزللری، روبایلری، مسنویلری، قوشمالاری، گرای‌لیلاری، بایاتیلاری و س. داها هجم‌لی، کئیفیتجه داها یوکسک‌دیر. بونونلا بئله شاعر ایلک دفعه اولاراق، شیفاهی خالق ادبیاتی ژانرینا داوام‌لی شکیل‌ده مراجعت ائتمیش و خالق شئیرینه کلاسسیک مؤقع قازاندیرمیش‌دیر.

شاعر ایلک دفعه اولاراق اؤز دیوانینا خالق ادبیاتی ژانرلارین‌دا یازدیغی اثرلری ده داخیل ائتمیش، باشقا سلف و خلفلری کیمی اؤز دیوانینی کلاسسیک ادبیات فورمالارین‌دا یاراتدیغی شئیرلرله مهدودلاشدیرمامیش‌دیر. بو ایسه ختاینین اؤز خالقینا، ائلینه و اونون دیلینه، مدنیتینه سئوگی‌سینین

سون‌سوزلوغونو گؤستریر.

هئجا وزن‌لی شئیری ایلک دفعه اولاراق دیوان ادبیاتینا گتیره‌ن ختای بدیعی یارادیجی‌لیق‌دا خالق شئیری عنعنه‌لرینه اوستونلوک وئرمیش، کلاسسیک دیوانلاری خالق حیکمتی و اؤرنکلری ایله بزمیی ضرورت کیمی قارشییا قویموش‌دور.

ائلینه، دیلینه باغلی اولان شاه ایسماییل ختای فولکلور ژانرلارین‌داکی شئیرلرین‌ده موسلمان پانتئیست تئرمینولوگییاسینی سیخ-سیخ ایشلتمکله اونلاری هم ده دینی بیلیکلرین پوئتیک
توپ‌لوسونا چئویریر:

شریعت یولونو محمد آچدی
تریقت گولونو شاه علی سئچ‌دی
شو دونیادان نئچه یوز مین ار کئچ‌دی
اونلار اتفاق‌دا مئه‌دی یول‌دادیر.
شاه ایسماییل ختاینین فولکلور ژانرین‌داکی اثرلرینین سینتاک‌سی‌سی خالق شئیری دیلینین بوتون پوئتئخنیکی-سینتاکتیک خصوصیتلرینی عکس ائتدیریر. مثلاً:

بیر نفسجیک سؤیلییم

دینلمزسین نئیلییم.

عشق دریاسین بویلاییم

اوممانا دالماغا گلدیم.

اوستوموزه یول اوغراتدین،

گؤوهر آلدین، گؤوهر ساتدین.

ارلیینی اثبات ائتدین،

دده‌م خوش گلدین، خوش گلدین.

خالق شئیری سینتاک‌سی‌سی ایله بو جور یاخین‌لیق، موشتریک‌لیک ختاینین دیل-اوسلوب «فلسفه»سین‌دن ایر‌لی گلیر. شاعر پانتئیست-صوفی ایدئولوگییانی، شیعه‌لیگی ائله آیدین، دئموکراتیک و خلقی بیر دیل ایله تبلیغ ائتمک ایستمیش‌دیر کی، بورادا آنلاشیق‌سیز، قئیری-طبیعی فیکیر، مولاهیزه اولماسین.
ختای شیعه تریقتین و سوفیلیین تبلیغات‌چی‌سی اولاراق «آذربایجان ادبیاتین‌دا شیعه لیریزمینین قوروجوسودور. بو لیریزمین تملینی هزرت علی و اونون خانه‌دانینا عشق و باغلی‌لیق تشکیل ائدیر. ختاینین آشیقانه قزللری اؤز نؤوون‌ده اوریژینال‌دیر». (۱۱)

هؤکمدار شاعرین کلاسسیک ژانرلارداکی اثرلرینین دیلی کلاسسیک اوسلوبون کامیل دؤورو اوچون سجیوی اولان موکممل‌لییه مالیک‌دیر. تدقیقاتلار گؤستریر کی، شاه ایسماییل ختای‌ده قوشما پوئتیکاسی قزل پوئتیکاسین‌دان قیدالانیردی.

شوبهه‌سیز، قوشما ایستاندارتلارینین بیلاواسیته خالق‌دان گلن جهتلری اساس ایدی… شاه ایسماییل ختاینین کلاسسیک ژانرلارداکی اثرلرینین لوغت ترکیبی کلاسسیک اوسلوب اوچون تامامیله خاراکتئریک اولاراق «آلینما دیل ماتئریاللارینین بول‌لوغو، لاکین اساساً مقصده اویغون ایشلدیلمه‌سیله سجییه‌لنیر».

داوامی وار...