اولی بورادا...

همین دؤورده بئله اثرلرین یازیلماسینین آذربایجان ادبی دیلینین فورمالاشماسین‌دا رولو چوخ اولموش‌دور. زمانه‌سینین علم، مدنیت صوفی تریقتی کئشیین‌ده دوران شئیخ صفی و اونون اؤولادلاری دؤولت قوران‌دان سونرا همین عنعنه‌نی داوام ائتدیرمیشلر. خصوصاً، شاه ایسماییل صفوی

حکمداری اولان‌دان سونرا آذربایجان دیلینه رسمی صلاحیتلر وئرمیش، شاعر-صنعتکار کیمی بو دیل‌ده گؤزل اثرلر یاراتمیش‌دیر.

شاه ایسماییل ۳۸ ایللیک قیسا حیاتین‌دا گؤرونممیش اوغورلار قازانمیش، خالقیمیزین بدیعی مدنیت تاریخین‌ده پارلاق صحیفه‌لر آچمیش‌دیر. اونون یاراتدیغی واحید آذربایجان دؤولتین‌ده دوغما آذربایجان تورکجه‌سی دؤولت و شعیر-صنعت دیلینه چئوریلمیش، مدنیت و میللی قوروجولوق ساحه‌لرین‌ده
بوتون ایمکانلارینی نوماییش ائتدیره بیلمیش‌دیر.
شاه ایسماییل قیسا واخت عرضین‌ده تانینمیش عالیملری، شاعرلری، صنعت آداملارینی سارایا دعوت ائتمکله علمین، مدنیتین سرعت‌لی اینکیشافینا شرایط یارادیردی. «صنعتی، علمی و مدنیتی چوخ سئوه‌ن شاعر-هؤکمدار قیلینجی ایله قوردوغو دؤولته قله‌می ایله ده خیدمت ائتمیش‌دیر. وطنین گؤزل‌لیکلرینی تره‌ننوم ائتمکله آذربایجان دیلینین بانی‌سی اولاراق آنا دیلین‌ده گؤزل اثرلر یاراتمیش‌دیر. حبیبی، شاهی، کیشوری و فضولی کیمی شاعرلرین یئتیشمه‌سین‌ده، آذربایجان دیلین‌ده یوکسه‌له‌ن شعیرین اینکیشافین‌دا بؤیوک ایش گؤرموش‌دور».

شاه ایسماییل ختای اؤزو ده آنا دیلین‌ده گؤزل بدیعی نومونه‌لر یاراتماقلا شاعرلر مجلیسینین باش شوراسینا چئوریلیردی. اونون یارادیجیلیغین‌دا حؤکمله، سیاستله گؤزل‌لیک دویغوسو بیر آرایا گلیر، آنا دیلینین زنگین‌لیگی، سس، سؤز ایمکانلاری ایله هیس‌سین ان اینجه چالارلارینی ایفاده ائده بیلیردی. تأسفلر اولسون کی، شاه ایسماییل ختاینین آنا دیلیمیز، مدنیتیمیز یولون‌دا بو فداکارلیغی نه یاخین اطرافی، سویداشلاری، نه ده دؤورونون عرب، فارس تزکیره‌چیلری طرفین‌دن دوغرو دیرله‌ن‌دیریله بیلممیش‌دیر. حتی دوغماجا اوغلو سام میرزه‌نین «سامی» تسکیره‌سین‌ده ختاینین بیر تورک شاعری کیمی دئییل، فارسجا شئیرلرین‌دن نومونه گتیریلمه‌سینی گؤرکه‌م‌لی فولکلورشوناس سالمان مومتاز اورک آغری‌سی ایله قئید ائدیر.

داها سونرا س. مومتاز عثمانلی تزکیره‌چی‌سی کاتیب چلبینین ده شاه ختاینین تورکجه شئیرلرین‌دن یان اؤتدویونو، آذربایجان دیلینین پوئتیک ایمکانلارینی قولاق آردینا ووراراق ختای‌دن «عرب ادیبی کیمی» سؤز آچدیغینی یازیر.

لاکین تزکیره مؤلفلرینین خیدمتی اونوتدورما جهدلری بؤیوک تأثیر قوه‌سینه چئوریله بیلمیر. ختای حاکمیتی دؤورون‌ده نینکی ادبی موحیط، حتی رسمی دؤولت ایداره‌چی‌لیگی ده آذربایجان دیلین‌ده آپاریلیر. ایران تاریخی و مدنیتینی، معاصر ایران اراضی‌سین‌ده‌کی خالقلارین تاریخی ائوولیوسییاسینی تدقیقات مؤوضوسو سئچه‌ن آ. کریمسکی شاه ایسماییل ختای یارادیجی‌لیغینا ایستیناد ائدیب رئگیون‌دا آذربایجان دیلینین میقیاسینی تصدیق ائدیردی: «صفوی خانه‌دانینین بانی‌سی شاه ایسماییل «ختای» تخل‌لوسو ایله آذربایجانجا موکممل تورک شئیرلر «دیوان»اینی یاراتمیش‌دیر و اونون اؤز آنا دیلین‌ده ایدی».

دیلین فورمالاشماسین‌دا ادبی نومونه‌لرین زنگین بازاسی یارادیلمالی‌دیر. بو میس‌سییام دا چیینلرینه چکه‌ن شاه شاعریمیزین «دیوان»دان باشقا «دهنامه» آدلی مشهور اثری و تلیم-دیداکتیک ماهیت‌ده یازمیش «نسیهتنامه» مسنوی‌سی واردیر.

هئجا و اروز اؤلچولرین‌ده یازان ختای یازی‌لی و شیفاهی ادبیات عنعنه‌لرینی وحدت‌ده گؤتورموش، رنگارنگ فورمالاردا اثرلر یاراتمیش‌دیر. «شاه ایسماییل شیعه تبلیغاتی اوچون آشیق (ساز شاعری – اوزان) طرزین‌ده قوشمالار یازمیش، بیر قوشما سپکی‌لی آشیق هاواسی دا فورمالاشدیرمیش‌دیر. آیریجا اروز وزنین‌ده یازدیغی قزللری سازلا مجلیسلرده اوخوناردی».

داوامی وار...