ایکینجی حیسه

اولی بورادا...

«قارا مجموعه»لر بیر مؤلف طرفین‌دن یازیلماسا دا عادته‌ن مورشیدین آدینا چیخیلیردی. شئیخ صفیددین اردبیلی ایسه اؤز زامانین‌دا علمه، معاریفه، مدنیته حدسیز قایغیلار گؤستردیین‌دن دؤورونون «قارا مجموعه»لری اونون آدینا چیخیلمیش‌دیر. بقاینین تزکیره‌سین‌ده یازیلدیغینا گؤره شئیخ
صفینین «قارا مجموعه»سی یالنیز صفوی سلطانلارینین کیتابخاناسین‌دا تاپیلا بیلر و بو خزینه‌لردن دیشاری چیخا بیلمز.

صفوی سلاله‌سینین بؤیوک آغساققالی، عالیم و صوفیسی، ائل‌جه ده همین طریقتین بانیسی کیمی تانینان شیخ صفینین تورکجه یازیلان «قارا مجموعه» آدلی اثرین‌دن باشقا بیر نئچه تورکجه، فارسجا و عربجه اثرلری ده اولموشدور.

جنوبی آذربایجان‌لی عالیم دوکتور حسین سدیقی تاپیب چاپ ائتدیردیی «قارا مجموعه» اثرینه شیخ صفینین شعیرلرینی داخیل ائدیب. تدقیقاتچینین فیکرینه گؤره «شیخ صفینین تورکجه شعیرلرینین شیوه‌سی قاضی بورهانالدینین شیوه‌سینه اوخشاییر». بو شیوه هم ده دیلیمیزده اولان ان گؤزل و آخیجی سؤزلر، تئرمینلرله زنگین‌دیر. شعرلرده هله ادبیات تاریخیمیزه خاجه احمد یاسوی زامانین‌دا گیرمیش بعضی ایرفان آنلام‌لی سؤزلر گؤزه دییر. (۲)
«قارا مج‌موه» اثرینین نثر حیصه‌سی ده ۱۴-جو-۱۵-جی عصر آذربایجان نسرینین چوخ گؤزل نمونه‌سی ساییلا بیلر. اونون دیلی چوخ آخیجی و اولدوقجا آنلاشیق‌لی‌دیر. بو متنلرده فارسجا و عربجه سؤزلر ده نیسبتا آزدیر. مجموعه‌نین «موزکی النفس» آدلی بؤلومون‌دن بیر پارچانی مثال اولاراق تقدیم ائدیریک:
«… سلطان شیخین سؤزلرینی دینله‌دی. بیر کره آه ائیله‌دی. گتیردی کندینی تاختان آشاغی یئره ووردو. آغلی باشین‌دان گئتدی:

بیر زامان یئتدی، بیر زامان‌دان کندی دیرو گلدی (گلمه‌یه باشلادی).
آییتدی شیخه:

– نئجه ائلدیم، سلطانیم! یولو یانیلمیشیز!» دئیر.
شئیخ آیدیر: «گلین هله بیر شیم‌دی توبه ائدین. بو شیمدیکه‌ن ائتدیینیز ایشلره پئشمان اولون! اول گوناهلارینیز گئتسین» دئیر. (۳)
گؤروندویو کیمی، بو متن ۵-۶ عصر قاباق یازیل‌سا دا بوگونکو ادبی دیلیمیزه اولدوقجا یاخین‌دیر. دوکتور صدیق تاپیب ترتیب ائتدیی «قارا مجموعه» آدلی اثرده شاه ایسماییل ختاینین بیر نئچه یئنی شئیرینی ده متنین مؤوضوسونا اویغون اولاراق ایلک دفعه درج ائتمیش‌دیر. «قارا مجموعه»نین «البویوروق ریساله‌سی» بؤلومونده شاه ایسماییل ختاینین دینی مؤوضوعدا یازدیغی «چوخ شوکور» شعیری دقتی جلب
ائدیر:
سؤیلره‌م ائی پادیشاهلار پادیشاهی، چوز شوکور،
بندنین اومیدی سنسه‌ن، هم پناهی، چوخ شوکور.
عفو ائدرسه‌ن سیرلری، سیرریمیزه آگاه‌سان
چوخ شوکور بیرلیینه، یارب، ایلاهی، چوخ شوکور.
سن یاراتدین یئری، گؤیو، بزم اوچون توت‌دو قرار،
دؤن‌سه ده چرخی-فلک، لئی‌لو نهار، دؤنمز قرار.
پئس بیزیم اوچون‌دور، دونیای اوقبا، هر نه وار،
چوخ شوکور درگاهینا، یارب، ایلاهی، چوخ شوکور.
بیزیم اوچون خلق ائلدین آبو، آتش، خاکو، باد،
جیسمیمیزه جان دا وئردین، بیزه آد‌م قویدون آد.
یارادیلمیش سن‌دن اولدو، جمله مقسودو موراد
چوخ شوکور درگاهینا، یارب، ایلاهی، چوخ شوکور.
لوتفو ائهسانو کره‌م سن‌دن گلیر، بیزدن ختا،
اول قنیمت قیسمتینی کسمدین اوندان سونا.
بو ختای خسته چون قاپین‌دا دورموش بیر گدا
چوخ شوکور درگاهینا، یارب، ایلاهی، چوخ شوکور.

داوامی وار...