رقص سنتی و عبادی ترکان که ریشه در باورهای کهن و اجدادی ترک ها دارد.

همانطور که در تاریخ ذکر گردیده است طغرل فرمانروای مسلمان سلجوقی بعد از فتح بغداد رقص هالای را به همرا سربازانش به جا آورد. هم چنین در آثار آتروسکان و سنگ. نگاره های 11000 ساله آزربایجان و بین سرخ پوستان که 25000 پیش از ترکان جدا شدند نیز این رقص قابل مشاهده است.

در اعتقادات ترک های باستان به سان سایر جوامع ابتدایی به نوعی از تقدس ذات نور و تجلی آن یعنی خورشید بر می خوریم.

در شاخه های زبان ترکی ( یال، یالا، الو.... ) به مفهوم آتش به کار رفته است.

یال = آتش >> یال + لی >> آتشین

یاللی، هاللی، هالای، هلئی واریانت های مختلف این کلمه می باشند که در لهجه های محتلف اندک تغییراتی داشته اند.

با نگاهی به آثار مربوط به فرهنگ ترکان باستان می بینیم که نوعی از مراسم وابسته به تقدس آتش و خورشید وجود داشته و در بعضی اقوام ترک نیز هنوز پابرجاست.

بعد ها با گرویدن به ادیان جدید و دور شدن از اعتقادات باستانی ، آن جنبه مذهبی و عبادی سابق کم رنگ شده و به رقص دنیوی جهت اجرا در مراسمات تبدیل گردیده است.

در رقص هلئی که در حال حاضر در بین ترک های قشقایی رایج است به آیتم های اساسی همچون، دیرک و بایداق، حرکت دسته جمعی و دستمال و.. بر می خورد می کنیم

ترکان قبل از اینکه به دین تک خدایی بگروند دارای عقاید دینی چندخدایی شامانیستی بودند (هر چند که این خدایان بصورت ارواح و قدسین معرفی می شدند) . مطابق این عقیده شامانی-قامی ترکان در روی زمین محلی که ناف زمین محسوب میشد؛ درست در وسط آن درخت صنوبر قرار دارد . نوک این درخت تا کاخ خدایگان تانری- اولگئن در ستاره قطبی که در روی آسمانها قرار دارد، می رسد و به این درخت ، درخت حیات گفته می شود. در قسمت بالایی این درخت که به آسمان ها می رسد محل زندگانی خدایان و ملائک هست بعد از آن در قسمت میانی جایی که برگ و گل و میوه ها قرار دارند محل زندگانی انسان ها و حیوانات می باشد و در قسمت ریشه ها نیز که در زیر زمین هستند شیاطین و نیروهای بد وجود دارند.

همان طور که در باب درخت حیات گفتیم

در اینجا نیز قشقایی ها با تزیین دیرک ها در عروسی ها که نمودی از درخت حیات در باور ترکان هست و قرار دادن بایداق در بالای آن که سمبلیزه ستاره قطبی است رسم کهن اجدادی خود را به جا می آورند

در فرهنگ عبادی ترکان باستان دستمال و پارچه نقشی قابل توجه دارند.

چنان که می بینیم ترکان از گذشته تا حال که به ادیان جدید گرویده اند برای برآورده شدن آرزوهایشان، دستمال یا پارچه ای را به درخت حیات ( درخت مقدس) می آویزند. و نیز هم چنین برای دفع و حفاظت در برابر ارواح شر نیز دستمال استفاده می شود در واقع می توان دستمال را رابطی بین بشر و تانگری دانست...

با یک جمع بندی خلاصه وار ریشه رقص هلئی به اعتقادات و باور های کهن مردمان ترک بر می گردد که مردمان قشقایی ها توانسته اند در گذر زمان و حتی در قرن 21 که خرده فرهنگ ها و سنت ها با تمام تحولات فرهنگی مدرن دسته و پنجه نرم می کنند بر این رسم اجدادی خویش وفادار بمانند...و همچین دیگر اقوام ایران ماننده لرهای بختیاری و کردها از این رسوم وام گرفته اند.