ایکی گون اول حیاتا گؤزلرینی قاپایاراق آرامیزدان ابدییهن آیریلان موتفککیر و محرریر احمد بی آغا وغلو حیاتینین بعضی مقاملارینی قلمه آلیب. مرحومون "مشهور آداملار» ائنسیکلوپئدییاسینا ترجومئیی-حال کیمی یازدیغی یازی بیزه ائنسیکلوپئدییانین مؤلفی، ایستانبول میللت وکیلی ایبراهیمالدین کؤوسا طرفیندن وئریلیب. احمد بی آغا اوغلونون عزیز خاطرهسینی تکرار یادا سالماغا اساس اولان بو حیات نوتلارینی عئینن نشر ائدیریک.
***
۱۸۶۹-جو ایلده آذربایجانین قاراباغ ویلایتینده دوغولدوم. آتامین آدی هاشیم بی، نسیل آدیمیز آغا وغلودور. بابام تورپاق صاحبی ایدی. ایلک و اورتا تحصیلیمی روس گیمنازییاسیندا آلدیم. عینی زاماندا، ائویمیزده فارس و عربجهنی ده اؤیرندیم. ۱۸۸۸-جی ایلده گیمنازییانی بیتیرهرک، پطربورگا گئتدیم. اما پطربورگون هاواسی منه دوشمهدی، بونا گؤره پاریسه یوللاندیم. پاریسده ۱۸۸۹-جو ایلدهن اعتباراً ساربون اونیورسیتتینین تاریخ و فیلولوگییا شعبهسینده تحصیلیمی داوام ائتدیردیم و همچینین، حقوق فاکولتهسینه داخیل اولدوم. بو اسنادا ایلک کره عثمانلی فیکیر اینسانلاری ایله تماسلاریم یاراندی و احمد رضا بیله آرامیزدا سیخ بیر علاقه قورولدو.
۱۸۹۱-جی ایلده "نوووئللئ رئووه»له و "رئووه بلئو» آدلی پاریس مجموعه لرینده شرقه عایید مقالهلر یازماغا، همچینین، قافقازدا، تیفلیس شهرینده نشر اولونان "کاوکاز» آدلی روسجا نشر اولونان قزئته شرحلر گؤندرمهیه باشلادیم. ۱۸۹۲-جی ایلده لوندوندا کئچیریلهن شرق شناسلار کنگرسینده (کنگرس دس اورینتالیستس) ایشتیراک ائتدیم و اورادا شیعه مذهبینین تدقیقینه، منبعهلرینه عایید معروضه اوخودوم (لئس جریژیونئس دئ لا رئلیگیون شییتئ). بو اثر کئمبریج اونیوئرسیتئتینده نشر ائدیلدی.
۱۸۹۴-جو ایلده تحصیلیمی بیتیرهرک، مملکتیمه دؤندوم، اما ایستانبولدا ۶ آی قالدیم و بیر چوخ ممتاز شخصلرله گؤروشدوم. اساساً ده مونیف پاشا و موراد بیله تماسلار، شخصی علاقهلر قوردوم.
قافقازا دؤندوکدن سونرا تیفلیسده یئرلشدیم. یئنه ده "کاوکاز» قزئتینه مقالهلر یازماغا داوام ائتمکله برابر، تیفلیس گیمنازییاسیندا فرانسیز دیلیندن درس دئدیم. ۱۸۹۶-جی ایلده شوشا گیمنازییاسینا فرانسیز دیلی معلمی تعیین اولوندوم، لاکین باکی میلیونچولاریندان حاجی زین العابدین تاغییئو باکیدا روسجا نشر اولونان "باکو» قزتینی ساتین آلاراق، منی باش رئداکتورلوغا دعوت ائتدی. (گؤرونور، بو ترجومئیی-حالی ا. آغا اوغلو خستلندیی بیر واختدا قلمه آلدیغیندان سهوه یول وئریر. ه. ز. تاغییئو "باکو» دئییل، "کاسپی» قزتینی ساتین آلیب و شوشادان ا. آغاوغلونو باکییا دعوت ائدیب - آ. آ).
بو واخت عینی زاماندا باکی گیمنازییاسینا فرانسیز دیلی معلمی تعیین اولوندوم. باکیدا بو وظیفهلرده چالیشاراق، همچینین باکی بلدییه عضوو سئچیلدیم. او واختلار آذربایجان-تورک لهجهسینده "آخوند و ایسلام» آدلی ایلک اثریمی یازدیم. بو اثرین مؤوضوع سو تورک اجتماعی حیاتینین تدقیقیندن، سوننی-شیعه مسئلهلریندن بحث ائدیردی. دیگر طرفدن ایسه دینی-اخلاقی مسئلهلره توخونولوردو. موللالار بوندان ممنون اولمادیلار. منی تهلوکه حساب ائتدیلر. بوتون بونلارا رغما، منیم ایسراریملا حاجی زین العابدین روس حکومتیندن تورکجه یئنی قزئت چیخارماق خواهیشی ائتدی. فقط، ۱۹۰۴-جو ایلده، یعنی یاپونییا حربی اسناسیندا حکومتین مؤوقعی ضعیفلدییندن تورکجه قزئت نشر ائتمک ایمکانی یاراندی.
بو ایلک تورکجه قزئتین آدی "حیات» ایدی. منیمله برابر، قزئتین باش رئداکتورلوغوندا ایستانبول طبب فاکولتهسینین معلمی حسینزاده علی بی ده بولونوردو. فقط، من ایکینجی سنه بو قزئتدن آیریلدیم. (بورادا دا یانلیشلیق وار. ا. آغاوغلو "حیات» قزئتینین ۱۰۰-جو ساییندان سونرا علی بی حسینزادهدن آیریلیب، ائله همین ۱۹۰۵-جی ایلین دکابریندان "ایرشاد» قزئتینی چیخارماغا باشلاییب - آ. آ). اؤزوم آیریجا تورکجه "ایرشاد» و روسجا "پروگرس» آدیندا ایکی قزئت چیخارماغا باشلادیم.
"ایرشاد»آ مصر و پاریسدهکی بعضی تورک یازارلار دا مقالهلر گؤندریردی. اما عبدول حمید بونا مانع اولدو. قزئتچیلیک فعالیتیمی داوام ائتدیرمکله برابر، اهالی آراسیندا معاریفی یایماق اوچون "نشری-معاریف» جمعیتی تاسیس ائتدیم. عینی زاماندا، عملی-سیاسی مجادیلهده ایشتیراک ائتمک اوچون "دفاع» آدیندا بیر سیاسی جمعیت قوراراق، خالقی روس و ائرمنی تجاووزوندن مدافعهیه باشلادیم. بیر نئچه دفعه حبس ائدیلسم ده، قورونماغا موفق اولدوم.
نهایت، روسییادا ارتیجاع قوووتلندییندن، فعالیت و قورتولوش ایمکانلاری قالمادیغیندان، قافقازی ترک ائتدیم و تورکییهیه قاچماغا قرار وئردیم. همین زامانلار عائله قورموشدوم، اوچ اوشاغیم دا واردی. تورکییهیه ۱۹۰۹-جو ایلین ماییندا گلدیم. بورادا تانیدیغیم "ایتحاد»چیلار منی معاریف موفتتیشی تعیین ائتدیردیلر. همچینین، "سولیمانییه» کلوبونا باشقان سئچدیردیلر. تورکییهده ژورنالیستلیک فعالیتیمه او زامان ایستانبولدا فرانسیزجا نشر اولونان "ژئونئ تورج» قزئتی ایله باشلادیم. بیر مدت سونرا "ترجومانی-حقیقت» قزئتی باش رئداکتورلوغا دعوت ائتدی. عینی زاماندا دا اولجه منیم ائویمده قورولان "تورک یوردو» مجموعه سینین باشلیجا یازارلاریندان اولدوم.
معاریف موفتتیشلیینده چوخ آز قالدیم. ۱۹۰۹-جو ایلین نشرینی-اول آییندا اونیوئرسیتئته روسجا معلم، عینی زاماندا، ایلک دفعه تاسیس ائدیلهن "تورک-مغول» تاریخ معلیم لیینه تعیین اولوندوم. بالکان حربی اسناسیندا "بؤیوک کابینه» طرفیندن حبس ائدیلدیم. فقط، اوچ آی حبسده قالدیقدان سونرا آزاد ائدیلدیم، ۱۹۱۲-جی ایلده هم "ایتحاد» جمعیتینین مجلیس عضولویونه، هم ده کاراحیساردان ویلایت وکیلی سئچیلدیم. حربی عمومیده (یعنی ۱-جی دونیا ساواشیندا - آ. آ.) چیخاریلان فرانسیزجا قزئتین باش رئداکتورلوغونا گتیریلدیم. حرب عمومی اسناسیندا آلمانییایا بیر هئیتین ترکیبینده گؤندریلدیم (توران هئیتی نظرده توتولور - آ. آ.). ۱۹۱۷-جی ایلده آذربایجانا گئدن تورک اوردوسونون سیاسی مشاویری تعیین اولوندوم (ا.آغا اوغلو ۱۹۱۷-جی ایلده دئییل، ۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان ایستیقلال ساواشینا حربی یاردیما گلن قافقاز ایسلام اوردوسو کوماندانینین سیاسی موشاویری اولوب - آ. آ.).
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجانا یوللاندیم. سونرا فرید پاشا حکومتی طرفیندن توتولاراق اینگیلیسلره تسلیم ائدیلدیم. ۱۹۱۹-جو ایلدهن ۱۹۲۱-جی ایله قدر مالتادا اسیر اولدوم. ۱۹۲۱-جی ایلده حبسدن قورتاریب، آنکارایا گئتدیم. اورادا اول منی قارادهنیز ویلایتی ساحللرینه و شرق ویلایتلرینی اؤیرهنمهیه گؤندردیلر، همین یئرلری دولاشدیم. سونرا مطبوعات عمومودیری تعیین اولوندوغومدان آنکارایا گئری دؤندوم. بورادا همچینین "حاکمیتی-میللییه» قزئتینین رهبرلیینه گتیریلدیم. ظفردن سونرا میللت وکیلی اولدوم. عینی زاماندا دا آنکارا حقوق فاکولتهسینده "حقوقون اساسلاری» فننیندن درس دئدیم. بو وظیفهلریم ۱۹۳۱-جی ایله قدر داوام ائتدی. ۱۹۳۱-جی ایلده قورولان "سربست فیرقه"یه داخیل اولدوم. بو فیرقه داغیلدیقدان سونرا ایستانبول اونیوئرسیتئتینه "حقوق تاریخی» فننی اوزره مدیر تعیین ائدیلدیم. فقط، اونیوئرسیتئتدهکی دییشیکلیکلره گؤره ایشدهن آزاد اولوندوم.
یازدیغم اثرلر:
فرانسیزجا
۱) "سوجیئتئ اوریئنتالئ» ("نوووئللئ رئووئ» دئ نئشر)
۲) "لئس اوریگینئس دئ لا رئلیگیون جهیتئ»
روسجا:
۳) "ایسلامیته گؤره قادین و ایسلامیتده قادین»
تورکجه
آذربایجان لهجهسینده:
۴) "ایسلام و آخوند»
۵) "اوچ مدنیت»
۶) "تشکیلاتی-اساسییه قانونو شرحی»
۷) "حقوقی-اساسییه نظریهسی»
۸) "تشکیلاتی-اساسییه قانونونون تاریخچهسی»
۹) "سربست اینسالار اؤلکهسینده»
۱۰) "حقوق تاریخی» (I جیلد)
۱۱) "دؤولت و فرد»
۱۲) "ایراندا ۱۵-جی عصردن بری تورک حکومتلری»
۱۳) "ائتروسک مدنیتی»
۱۴) "ایلک روما عائلهسی و ایلک تورک عائلهسی آراسیندا موقاییسه»
بوندان باشقا موختلیف قزئتلرده و مجموعهلرده بیر چوخ ائتودلر و مقالهلر چاپ ائتدیرمیشهم.
قید: ا. آغاوغلونون اؤز علی ایله یازدیغی حیاتینی شرق قزئتینین باش رئداکتورو آکیف آشیرلی تقدیم ائدیب.
