۲۸ آپرلده آذربایجانین ایشغالین‌دان ایکی آی سونرا میرزه جلیل عائله‌سی ایله گئدیب تبریزه سیغینمیشدی. شورا حکومتیندن آغلی بیر شئی کسمیردی، بولشویکلره اینانمیردی، حادثه‌لری اوزاقدان ایزلییردی. تئزلیکله گئری قاییتماق فیکری ده یوخ ایدی. تبریزلی دوستلارینین کمکی ایله «موللا نسرددین»این نشرینی برپا ائتمیش‌دی، ایکی ایل عرضین‌ده آرا-سیرا چیخان ژورنالین نوسخه‌لری باکی‌دا دا یاییلیردی.

گونلرین بیرین‌ده تزه حکومتین ساییلان سیمالارین‌دان اولان خالق معاریفی کومیسساری داداش بونیادزاده تبریزه تئلئقرام گؤندریر و م جلی‌لی دیله توتماغا چالیشیر کی، قاییت باکییا و ژورنالینی بوردا راحت بوراخ. م . جلیل ده یاخشی تانیدیغی بو آداما جاواب یازیر کی، گله بیلمره‌م، چونکی سیز اوردا آداملاری حاق-ناهاق توتوب داما باسیرسیز، خوشونوزا گلمه‌یه‌نلری ده گولللییرسیز. صحبت اوزانیر، اونلارین آراسین‌دا یازیشما بیر مدت داوام ائدیر و نهایت، سووئت حاکمیتی ژورنالین سربست نشرینه، طبیعی کی، هم ده م . جلیلین تهلوکسیزلیینه تأمینات وئردیک‌دن سونرا بؤیوک ادیب ۱۹۲۲-جی ایلین پاییزین‌دا باکییا قاییدر ائله همین ایلین آخیرلارین‌دان بورادا «موللا نسرددین»این نشرینه باشلاییر. باشین‌دا ده هله تیفلیس هاواسی قالمیش ژورنال مطبوعات موحیطین‌ده بیر جانلانما یارادیر.

ژورنال‌داکی کسکین تنقیدلری گؤرونجه بولشئویک حکومتی م . جلی‌لی باکییا چاغیرماغینا پئشیمان اولور. گؤرورلر کی، ژورنالین توخوندوغو مؤوضولار، تنقید هدفلری و تنقیدین طرزی قتییه‌ن دییشمه‌ییب، ائینه‌ن چار دؤورون‌ده‌کی کیمی بوتون نقصانلاری سرت شکیل‌ده قامچیلاییر. بیر-ایکی دفعه خبردارلیق ائدیرلر، باشینا عقل قویماغا چالیشیرلار، اما خئیری اولمور، چونکی زامانین اسدیردیی قورخولو یئللره باخمایاراق، مسلک صاحبی م . جلیل بیر کیم‌سه ایله منویات آلوئرینه گیرممیش‌دی، کیم‌سه‌دن اوماجاغی، کیم‌سه ایله سؤودلشمه‌سی یوخ ایدی. یئنه ده حقیقته صادق، یالانا قارشی گذشت‌سیز، نادانلیغا قارشی باریشماز ایدی. اوراسی پیس ایدی کی، تئز-تئز بو باریشمازلیغین آلتینی چکمه‌لی اولوردو. و گونلرین بیرین‌ده بو باریشمازلیق‌دان دوغان قورورولو داورانیش اونا شورا هبسخاناسینین دا یولونو تانیت‌دی.

۱۹۲۳-جو ایلده چیخان نؤمره‌لردن بیرین‌ده ژورنال «اؤلکه‌ده ساوادسیزلیغا قارشی موباریزه اعلان اولونور» آدلی کاریکاتورا وئریر و شکلین آشاغی‌سین‌دا ایری حرفلرله «معاریف کومیسساری داداش بونیادزادنین ساوادی اولمادیغینا گؤره بو شوعارین آلتین‌دان «موللا نسرددین» اؤزو ایمضا آتیر» سؤزلرینی یازیر. عالم بیر-بیرینه دییر، وظیفه‌لی شخصی بئله «حؤرمت‌سیز» شکیل‌ده تنقید ائتدیینه گؤره م . جلی‌لی حبس ائدیرلر. چوخ سورغو-سوالا توتورلار، ایزاهات ایستییرلر، اما او، آغزینی آچیب بیر کلمه ده دانیشمیر، «من یالنیز داداشین اؤزونه ایزاهات وئره بیلره‌م» دئییر. بیر ده خاتیرلادیر کی، چار حکومتی ژورنالی بیر نئچه دفعه باغلاسا دا، هئچ واخت اونو زین‌دانا سالمامیش‌دی.

ائرته‌سی گون اونو موستنتیقین اوتاغینا گتیریرلر، خصوصی تئلئفونلا د . بونیادزاده ایله جالاش‌دیریرلار. کومیسسار ادا ایله اوندان نیه بئله یازدیغینی سوروشان‌دا م . جلیل ساکیت طرزده «داداش، بیه‌م یالان یازمیشام، آخی سن هارانی اوخوموسان، نه واخت تحصیل آلمی‌سان، نه اولسون کی، معاریف ایشینه باخیرسان، ساوادین یوخ‌دور ده…» دئییر. سونرا کومیسسارین حده‌لرینه، موستنتیقین ال-قول ایشاره‌لرینه اهمیت وئرمه‌یه‌رک دستیی کنارا قویور. هئی‌سیز و اومیدسیز حال‌دا یاخین‌داکی کتی‌لی آلتینا چکیب اوتورور و باشینی گریلمیش اللری آراسینا آلیب درین فیکره گئدیر. همین آندا بو بؤیوک شخصیتین آغلین‌دان نلرین کئچدیینی بیر الله بیلیردی… اما بیر شئی آیدین ایدی کی، آرتیق ایللوزییالار بیتمیش، اومیدلر چیلک-چیلیک اولموش، حقیقت سویوق هبسخانا دیوارلاری آراسین‌دا اسیر ائدیلمیش، گئرچک سؤز آغیر زین‌دان قاپیلارینین واهیمه‌لی سسی آلتین‌دا ائشیدیلمز اولموش‌دو. بیساوادلارین، وظیفه کورسوسونه دیرماشمیش ماتروسلارین و نجابتی بل‌لی اولمایان موتانتلارین ایداره ائتدیی اؤلکه‌ده «موللا نسرددین» تنها و کؤمک‌سیز قالمیش‌دی.
م . جلیل بو قیساموددت‌لی حبس‌دن جانینی قورتارسا دا، قورخونج رئژیمین اصل ماهیتینی، اونون نیه قادیر اولدوغونو، بو سیستئم‌ده قازانلارین نئجه قاینادیغینی آنلامیش‌دی. یوخ، قورخمامیش‌دی، قورخسای‌دی، بو رئژیمله قول-بویون اولاردی، اونو وسف ائدر، شنینه تعریفلر یاغدیراردی. اما بوتون مشققتلره، مادی سیخینتیلارا، تنقید، تحقیر و تهدیدلره باخمایاراق، بو قودرت‌لی قله‌م صاحبی شره بویون ایمه‌دی، اونا خیدمت ائتمه‌دی، هئچ بیر گذشته گئتمه‌دی، بونونلا دا نسیللرین قلبین‌ده یازی‌چی آدینا، سؤزه و اؤزونه معنوی عابده اوجالتمیش اولدو.

«موللا نسرددین»این ایسه بو حبس‌دن ایتکیلری چوخ اولدو، تنقیدین میقیاسی و کسری آزال‌دی، هدفلر دارال‌دی، یازیلار معین ایدئولوژی چالار آلماغا باشلادی. اونا گؤره ده مطبوعات سالنامه‌چی‌سی، حاقین‌دا دانیشیلان بو حبس اهوالاتینی سؤیلمیش قولام مممدلی یازیردی کی، سووئت دؤورون‌ده چیخان ژورنال اوولکی «موللا نسرددین»ا قتییه‌ن بنزه‌میردی. سبب او ایدی کی، م . جلیلین آدینی رئداکتور کیمی یازسالار دا، ژورنالی تامام باشقا آداملار بوراخیردی. منبع‌لر بو کیمی قارا ایشلرده م . س . اوردوبادینین خصوصی فعال‌لیغینی قئید ائدیر. همین واختلاردا م . جلیل اوردوبادییه یازیب کی، «گلن نؤمره‌دن باشلایاراق، اگر سیز او ژورنال‌دا «رئداکتور ج . مممدقولوزاده» یازسانیز، من بیلیرم کی، هارالارا مراجعت ائد‌جه‌یه‌م».

بلی، وضعیت آغیر ایدی. آذربایجان خالقینین ویجدانی ساییلان بیر دوهایا معنوی عذاب وئریردیلر. علینه قله‌م آلان، دیلی سؤز توتان بولشئویک مدداهلاری ه . جاوید، ا . جاوادلا یاناشی، اونو دا دؤورون نبزینی توتا بیلمه‌مه‌یه گؤره تنقید ائدیردیلر. بیر واختلار «اؤلولر» عالمین‌ده یاشاییب، اونو قفلت یوخوسون‌دان آییلتماغا چالیشمیش بؤیوک بیر یازی‌چی ایندی تامامیله یئنی و داها قورخولو موحیطه — میللی یادداشینی ایتیرمیش، زومبیلشمیش و قورخو یاغ‌دیران «دلی ییغینجاغی»نا دوشموش‌دو.

میرزه جلیلین سووئت دؤورون‌ده چکیلمیش بیر نئچه فوتوسو وار. بو فوتولارین هئچ بیرین‌ده بؤیوک ادیبین اوزو گولمور، کدرلی‌دیر، دونیایا قم پنجره‌سین‌دن باخدیغی آشکار دویولور. بو کدر، سانکی اؤلموش ایده‌آللارا یاس‌دیر، پئشمانچیلیغین، آزاد دوشونجه‌نین بوخوولانماسینین، روحی سیخینتینین ایفاده‌سی‌دیر. میرزه جلیل سووئت دؤورون‌ده سؤزله یازا بیلمدیی آجی متلبلری، سانکی بو کدرله ایفاده ائدیر: حقیقتین، آزاد دوشونجه‌نین بوغولدوغو، یالانین توغیان ائتدیی، اینسان ایراده‌سینین زورلاندیغی، لیاقتین ایتیریلدیی و ماتروس دوشونجه‌لی فردلرین ایداره ائتدیی بیر جمعیت‌ده اینسانین اوزو هئچ واخت گوله بیلمز…