ادیب طوسی در خیال خود می کوشد منشأ اشتباه نویسندگان کتاب «نامۀ دانشوران» در ترکی دانستن کلمۀ آذری را توضیح دهد. از این رو با اشاره به تقسیم ترکی به گویش های مختلف می نویسد:

«متخصّصین در زبان ترکی وقتی که آن را تقسیم و طبق بندی می کنند، مثلاً می گویندترکی چندین شعبه دارد از قبیل ترکی جغتائی، ترکی ازبکی، ترکی تاتاری، ترکی عثمانی و غیره و یکی از آن شعب را «ترکی آذری» نام می نهند». (زبان فارسی در آذربایجان، ج ۱، ص ۱۹۸)

تا اینجا مشکل زیادی وجود ندارد، لیکن از این به بعد ادیب طوسی نکتۀ حیرت انگیزی نقل می کند که در گذشته به عقل هیچ بنی بشر یا هیچ آذری بازی نرسیده است. او در توضیح علّت نامگذاری «ترکی آذری» می نویسد:

«مقصودشان از ترکی آذری، زبان ترکئی است که در منطقۀ آذربایجان و ماوراء قفقاز معمول است و از این جهت آذری نامیده اند که لغات آن با کلمات آذری مخلوط شده» (زبان فارسی در آذربایجان، ج ۱، ص ۱۹۸).

طوسی نخست یک پدیدۀ بنیاد شده بر توهّم، تخیّل و آرمان های شبه ایدئولوژیک؛ یعنی، زبان آذری را امری عینی و واقعی فرض می کند؛ آنگاه در تخیّل خود آن را موجب و علّت نامگذاری ترکی رایج در آذربایجان معرّفی می کند! آنچه آنها از آذری در دست دارند؛ چیزی معادل با «هیچ» است؛ آنگاه از این هیچ به قاعدۀ کره گرفتن از آب، کلّی متن و قاعده و واژه استخراج کرده و آن را علت العلل نامگذاری ترک آذری قلمداد می کنند و نمی توانند تصوّر کنند که آذری یک صفت نسبی باشد و مقصود از آن معرّفی زبانی باشد که مردم آذربایجان با آن تکلّم می کنند.