متاسفانه در تاریخ‌نگاری معاصر ایران حکمای ترکان مغول به بدنامی مشهور شده‌اند. هر جا هم وجهه‌ای از خوشنامی بوده آن را به نام وزیر ایرانی‌شان مصادره کرده‌اند. گویی اینکه ایران فقط در زمان این حاکمان وزیر داشته و نبوغ این وزیران هم فقط در زمان این حاکمان گل کرده است و صد البته هم اینطور بوده است. چرا که اگر حمایت این حاکمان نبود کاری از آنها ساخته نبود. مگر در زمان حکمای غیر ترک وزیرانی بر سر کار نبودند. چرا از آنها هیچ اثری در تاریخ بجا نمانده است؟ این مسئله نشان می‌دهد حاکمان ترک مغول حقیقتا دنبال حکومت‌داری شایسته بود‌ه‌اند. تمامی آثار شگفت‌انگیز بجا مانده هم موید این نکته است.

یکی از این حاکمان، الجایتو بوده است که مقر حکومتداری خود را سلطانیه آذربایجان قرار داده بود.

از اهم اقدامات وی دو چیز برایم جالب بود:

۱. اهمیت دادن به موضوع تحصیل و سوادآموزی، که می‌گویند حتی در مسافرت‌ها هم مدارس سیار تشکیل می‌داده است. این مدارس در تاریخ به مدارس سیاره مشهوراند. چیزی که در تاریخ معاصر با ایجاد مدارس سیار عشایری توسط مرحوم بهمن بیگی به شکل مدرن‌اش شاهد آن بودیم.

۲. دومین چیز هم پرداخت سالی هشت تومان به رشیدالدین فضل‌الله بابت حق تالیف کتاب جامع التواریخ بوده است. موضوعی که امروزه هم علیرغم قانونی بودنش، راههایی برای گریز از پرداخت آن پیدا می‌کنند.

حکمای مغول از جمله هولاکو، غازان‌خان و‌ الجایتو هر کدام کارهایی از این دست انجام داده‌اند.
هولاکو با متمرکز کردن دانشمندان در مراغه موفق به ایجاد رصدخانه و در کنار آن دانشگاه به شیوه امروزین نموده است. مشابهت آنها با دانشگاههای امروزی از جمله تامین خوابگاه برای دانشجویان، پرداخت مبلغی به عنوان حق_بورسیه و بورسیه کردن آنها، و استخدام آنها پس از فارغ‌التحصیلی به منظور پرورش نسل جدید اساتید علم بوده است.
شبیه همین کار را غازان‌خان با ایجاد دانشگاهی بنام شنب غازان و نیز ربع رشیدی در تبریز انجام داده است.

نکته جالب توجه این است که همه مورخان معاصر به این اقدامات شاهان مذکور اشاره و اذعان می‌کنند و آنها را منتسب به این حکما می‌دانند باز در پایان مثل قانون‌نویسان امروز تبصره‌ای به آن می‌افزایند و آن این است که این حاکمان، غارتگر! بوده‌اند و یا اقداماتی از این دست، مرهون وزیران بوده است. غافل از اینکه هر آنچه ترکان مغول رشته بودند نسل‌های بعدی آنها را پنبه کردند ‌و به ویرانه تبدیل نمودند. هر آنچه هم که باقیمانده به خاطر ساختار محکم آنها بوده که از رو نرفته‌اند.
این مسئله را به این خاطر گفتم که تاریخ‌نویسی ما آن قدر در این مورد بی‌انصافی به خرج داده که متاسفانه مردم عادی هم باورشان شده است. چند سال پیش در سفری که به سلطانیه داشتم (و با خواندن کتابی دوباره یاد آن روز افتادم) بازدیدگان: هم بنا را می‌دیدند هم اطلاعات مربوط به آن را می‌خواندند. در این بروشورها، از حمایت خانان مغول و اشتیاق وصف‌ناپذیر آنها برای احداث بنا سخن به میان آمده بود، از طرف دیگر از ابهت بنا هم شگفت‌زده بودند. باز پس از خواندن آنها در آخر زیر لب می‌گفتند:
مغول همه چی را خراب کرد.

به یکی از آنها که بروشور را خوانده بود و داشت از ابهت بنا حرف می‌زد و در پایان هم همین حرف را زد، گفتم که چطور مغول هم بنایی باشکوه احداث کرده ، هم خود آن را به ویرانه تبدیل کرده‌ است؟! در جواب گفت وزیران این بناها را ساخته‌اند. وقتی گفتم چرا این وزیران در برهه‌های زمانی دیگر این نبوغشان را به کار نینداخته‌اند باز اصرار به نبوغ آنها داشتند.

این تناقض رفتاری ریشه در القای غلط تاریخ‌نویسی ما دارد.