محمدعلی همایون کاتوزیان؛ استاد دانشگاه کنت انگلستان در رشته اقتصاد و صاحب تالیفات متعددی است. ایشان در کتاب «اقتصاد سیاسی ایران» شش صفحه (ص ۱۹۴ الی ۲۰۰) به قیام آذربایجان اختصاص داده که نوع نگاه ایشان به آن مسئله در خور توجه است.

کاتوزیان بر خلاف سایر نویسندگان مرکزگرا اصل مساله را در تحریک و برنامه خارجی‌ها یا سهم خواهی یک نخبه سیاسی نمی‌داند. بلکه آن را نتیجه چهار اقدام رضاشاه و دولتی مرکزی ایران می‌داند که به ترتیب عبارتند از: اول بی عدالتی اقتصادی نسبت به منطقه ثروتمند آذربایجان، دوم تفاوت زبانی ترک‌ها با زبان دولتی و ممنوعیت زبان آنها، سوم انکار خواسته قانونی ایجاد انجمن ایالتی در جهت تغییر دایمی ماهیت قدرت و چهارم تحقیر سیستماتیک ترک‌ها از طرف دولت و روزنامه‌های وابسته به آنها.

کاتوزیان برخلاف اندیشمندان ایرانگرا سعی در ایراندوست جلوه دادن ترک‌ها ندارد و نمی‌خواهد از آنها عاشقان سینه چاکی برای زبان فارسی بتراشد بلکه تاکید دمکرات‌ها بر استفاده از زبان ترکی آذری در مدارس و ادارات را از لحاظ اصولی صحیح می‌داند و با گفتن « تعلق خاطر آذربایجانی‌ها به بقیه مناطق ایران بیش از هر چیز ریشه در پایبندی عمیق آنها به مذهب شیعه دارد» نشان می‌دهد که در تحلیل مسئله آذربایجان موشکافانه‌تر از دیگران است.

کاتوزیان پنداره موهوم «آریایی» و ایجاد مرز بندی خودی و غیر خودی بر اساس آن را در سطح دولت را نیز به تمسخر می‌گیرد و رنج و بی‌عدالتی حاکم بر مردم آذربایجان در دوره پهلوی اول را محصول چنین تفکراتی و انکارناپذیر توصیف می‌کند. این طنز و طعنه تا آخر متن در قالب عباراتی مانند یکی از گویش‌های ایرانی ،سربازان بزرگوار دولتی و عمیقتر از همه در عبارت هموطنان ایرانی خود را نشان می‌دهد.

کاتوزیان برعکس اکثر دایه‌های مهربانتر از مادر کشتارها را به گردن مردم آذربایجان نمی‌اندازد وجنایات انجام گرفته را به دستور صریح شاه و توسط ارتش ایران دانسته و از تجاوز ارتش ایران در آذر ۱۳۲۵ به آذربایجان با عنوان «اشغال دوباره شهرهای آذربایجان» یاد می‌کند. این عبارت اشغال دوباره بیانگر آن است که نحوه حضور نیروهای ارتش ایران در آذربایجان تفاوتی با حضور نیروهای نظامی روسی نداشته است.