کولت. آذ حجابین تاریخی-دینی کؤکلری مؤوضوسوندا فینلاندییادا یاشایان آراشدیرماچی گونتای گنجالپ باییندیرلی ایله موصاحیبهنی تقدیم ائدیر.
– گونتای بی، حجابین، عمومیتله، قادینلارین اؤرتونمهسینین تاریخی کؤکلری و سببلری وارمی؟ قادینلار باشلارینی نیه اؤرتورلر؟
– بو مؤوضوع اوزرینه تاریخچیلر آراشدیرما آپاریبلار. ایلک باش اؤرتویونون نه زامان اورتایا چیخماسییلا باغلی بعضی تاریخی بیلگیلر الده ائدیلیب. مسئله نین کؤکو بشریتین کلان دؤورو حیات طرزینه دایانیر. کلان شکلینده یاشایان اینسانلارین اقتصادی قایناغی اووچولوق ایدی. قادینلار دا کیشیلر کیمی چالیشماق مجبوریتیندیدیلر. لاکین بو دؤورون ایلک چاغلاریندا اینسانلارین بیر-بیریلریله علاقه قورمالاری اوچون دیللر هله یوخ ایدی. دیل چوخ سونراکی دؤورلرین نتیجهسیدیر. دیلین هله اولمادیغی کلانلار دؤورونده کیشیلر اوولاییجی، قادینلار ایسه اوولانان اوولاری توپلاییجی اولاراق چالیشیردیلار. باش اؤرتویو فیلان دا یوخ ایدی، چونکی اینسان هله ایپ اییرمیی، پارچا الده ائتمیی بیلمیردی. آنجاق قادینلارین دوققوز آیلیق حامیلهلیک دؤورلری، اوشاق دوغردوقدان سونرا اوشاغا باخمالاری کیمی بیر مسئولیتلری واردی. طبیعت بو مسئولیتی قادینلارا یوکلمیشدی. چونکی اوشاق آنا سودویله بؤیویر. بو موشکولو نئجه چؤزجکدیلر؟ یئنی دوغموش قادین اوشاغی ماغارادا بوراخیب اووا گئده بیلمزدی. بو کیمی دوروملاری آنلادا بیلهجک دیل ده هله یوخ ایدی. او زامان نه ائتمهلی؟
– نه؟
– بو وضعیتده قادینلار اوولانمیش حیوانین دریسیندن باش اؤرتویو دوزلدیردیلر. حیوان دریسی ایله باشینی سارییان قادینا یاردیم ائتمک گرکیردی. باشینی اؤرتن قادین اووا چیخا بیلمزدی. یاردیما محتاج اولان قادینلار باشلارینی اؤرتر و کلان دا قادینلارین یاردیما احتیاجلارینین اولدوقلارینی بو شکیلده آنلاردی. سادهجه، قادینلار دئییل، کیشیلر ده خستهلیک دوروملاریندا باشلارینی اؤرتردیلر. لاکین قادینلارین صرف قادینلیق دوروملاریندان قایناقلانان خستهلیک، اوشاق دوغما، اوشاغا باخما کیمی وضعیتلری داها یایغین ایدی. تاریخده ایلک هیجانین بو شکیلده میدانا گلدیی بیلدیریلیر.
– بس سونراکی دؤورده نئجه اولوب؟
– قادینین دوققوز آی حامیله قالماسی، یا دا بیر نئچه ایل آرد-آردا دونیایا گتیردیی اوشاقلارا باخماسی لازیم ایدی. بو دؤورده اوشاغین سادهجه آناسی وار، آتاسی یوخدور. اوشاغین آتاسی کلانداکی بوتون کیشیلردیر. چونکی بو دؤور پولیقامییا دؤورودور. یعنی بیر کیشی بوتون کلان قادینلاری و بیر قادین دا بوتون کلان کیشیلرینه عاییددیر. پولیقامییا و یا چوخ ار-آروادلیلیق دؤورو آدلانان بشریتین بو مرحلهسینده اوشاق آناسینی تانییارکن، آتاسینی تانییا بیلمزدی. بو اوزدهن قادینلار داها چوخ اوشاقلارلا زامان کئچیریردیلر. آرد-آردا دوغان قادین ۷-۸ ایل ماغارادا و چئورهسینده باشینی اؤرتهرک زامان کئچیرملیدی. باشینی اؤرتهن مسئول قادینلارین اوزون زامان بیر یئرده یاشامالاری ایکی بؤیوک کشفه یول آچدی. چونکی ماغارادا قادینلارین بوش واختلاری اولوردو و بو بوش واختدا اوشاقلارا باخماقلا یاناشی بیر ایشلر ده ائتملیدیلر. بول زامانلاری واردی. بئلهلیکه، قادینلار اوولانان حیوانلارین یونوندان و توکلریندن ایپ اییرمیی کشف ائتدیلر. چونکی اوزون زامان بیر یئرده اوتورماق اونلاری ال ایشلری ایله مشغول اولماغا تحریک ائدیردی.
ایپ اییرمک تاریخده بؤیوک دییشیکلیک یارادان بیر کشف ایدی. بیر ده قادینلار اکینچیلیگی کشف ائتدیلر. یئره آتدیقلاری توخوملارین یازدا بار وئردیینی گؤردولر و بونا داوام ائتدیلر. بو شکیلده ایپ اییرمه و اکینچیلیک قادینلارین کشفی اولاراق تاریخه گیردی. بو کشفلرله تاریخ و سوسیال حیات آلت-اوست اولدو. بو ایکی کشف بشر تاریخینین ایلک سوسیال اینقیلابینی یاراتدی. کلانلارین بؤیوک توپلوملارا چئوریلیب، دیللرینین گلیشمهسی ده بو ایکی کشفدن سونرا اورتایا چیخدی. سویوقدان قورونماق و اکینچیلیک حسابینا بیر اؤلکهیه باغلیلیق دویغوسو یاراندی. بو اوزدهن «آتا دیلی» دئییل، «آنا دیلی» کیمی بیر آنلاییش دا تاریخه گیردی. چونکی کلان حیاتی دؤورونده کیشیلر اوزاقدا-یاخیندا اووچولوقلا مشغول اولاراق ماغارایا قیدا گتیرهرکن، قادینلار اوشاقلاری بؤیودوردو. بو گلیشمهلرین اساسیندا قادینلار، داها دوغروسو، باشلارینی اؤرتهن قادینلار دوروب.
– بئله چیخیر کی، ایلک باش اؤرتویونون هئچ بیر دینی اساسی یوخدور؟
– البته! حجابین حیاتدا قالا بیلمک اوچون اقتصادی سببی وار ایدی. دینلر مینیللر سونرادان اورتایا چیخدی. باش اؤرتویو ضرورتی ایلک اولاراق اورتایا چیخاندا نه دین، نه ده دیل واردی.
– بس سونراکی دؤورلرده حجاب نیه تاریخدن سیلینمهدی؟
– حجاب تاخان قادینلار، سادهجه اؤزلری اوچون بیر ایش گؤرمزدیلر. کلانداکی خستهلره، اوو زامانی وحشی حیوانلار طرفیندن یارالانانلارا دا خیدمت ائدردیلر. حجاب خیدمت ائتمک رمزینه دؤنوشموشدو. حجابین خیدمت ائتمه رمزینه دؤنوشمهسینین چوخ کؤکلو تاریخی وار ایدی. کلان دؤوروندن گونوموزه قدر خستهیه، یارالییا باخان قادینلار فرقلی شکیللرده حجاب تاخیبلار. بشریتین سونراکی اینکیشاف دؤورلرینده حجاب بو ایلک تاریخی خاطرهسینی ترک ائتممیشدی. مثلاً، سومئرلر دؤورونده هر قادینین حجاب تاخما حاقی یوخ ایدی. آنجاق آریستوکرات و تاپیناقلاردا اللها خیدمت ائدن قادینلار باش اؤرتویو گئیردیلر. خصوصاً، بعضی قادینلار گوناهدان آرینماق اوچون فاحیشهلیک ائدردیلر و آنجاق گوناهلاردان آرینماق اوچون الله یولوندا فاحیشهلیک ائدن قادینلارین حجاب تاخما حاقلاری وار ایدی. بو حاقدا سومئر حیاتینی آنلادان قدیم «قیلقامیش» کیتابیندا معلومات وار.
– آرتیق بو دؤورده اوشاق آتاسینی دا تانیییردیمی؟
– عائله سوسیالوگییاسیندا اوچ دؤور اولوب: پولیقامییا، دوالقامییا و مونیقامییا. یالنیز بیرینجی دؤورده اوشاق آتاسینی تانیماییب. پولیقامییا دؤورو قادین مرکزلی، دوالقامییا دؤورو کیشی مرکزلی تاریخی دؤورلردیر. پولیقامییا دؤورو قاپاندی و دوالقامییا دؤورو باشلادی. بو دؤورده بیر کیشینین مادی و فیزیکی گوجونه گؤره سایسیز قادینی اولا بیلردی. مونیقامییا دؤورو مودئرن بیر حادثهدیر. ایسلامدا بئله مونیقامییا دؤورونه عایید علامت یوخدور. اونا گؤره ده چوخقادینلیلیق ایسلامدا دا داوام ائدیر. آفریکانین، هیندیستانین، آوسترالییانین یئرلی قبیلهلرینده چوخ ارلیلیک ده داوام ائتمکدهدیر. تاریخده قبیلهلر، توپلولوقلاراراسی ساواش باشلادیقدان سونرا چوخ قادینلیلیق سوسیال بیر احتیاج اولاراق میدانا چیخدی.
– بونون سببی نه ایدی؟
– چونکی دوشمن قارشیسیندا ساواشاجاق عسگر لازیم ایدی. بوتون داستانلاردا، میفولوگییا کیتابلاریندا، ائله قراندا دا بو سوسیال احتیاج حاقدا بحث اولونوب. قراندا بیر کیشینین دؤرد قادینلا و سایسیز جارییهلرله ائولهنه بیلمهسینین ده سببی بودور. او زامان عربلرین سایی چوخ آز ایدی. بیزانس و ساسانی دؤولتلری آراسیندا سیخیشیب قالمیشدیلار. دؤولت قورا بیلمهلری اوچون عربلرین سایی آرتمالییدی. ایسلامدان سونرا فتحلر آدینا بؤیوک یاغمالار الده ائدیب زنگینلشهن عربلر قورانین دئدیی کیمی سایسیز قادینلارلا ائولهندیلر. هز. محمدین زامانیندا سایلاری تقریباً یوز مین اولان عربلر چوخ قیسا مدتده میلیونلاری آشیب کئچدیلر. بو نفوس آرتیشی اولماسایدی، ایمپراتورلوقلار قورا بیلردیلرمی؟ ایمپئراتورلوق اوچون گنج آداملار لازیم ایدی. ساواشان اوردولار اولماسا، ایمپراتورلوق قورولارمی؟ اونا گؤره قدیم متنلرده چوخ قادینلا ائولهنمک اؤلکهیه، منصوب اولدوغون خالقا بؤیوک خیدمت اولاراق گؤرونوب. چونکی اؤلکهنین قورونماسیندا و دوشمن قارشیسیندا گوونلیین برقرار اولماسیندا چوخ قادینلا ائولنیب چوخلو اوشاق صاحبی اولان کیشی بؤیوک خیدمت ائتمیش اولوردو.
– تاریخیمیزده ده بونا بنزر حادثه اولوبمو؟
– «کیتابی-دده قورقود» اثرینده بو مؤوضویا ایشاره ائدیلیب. دؤولت باشچیسینین کیمین اوشاغینین اولوب-اولماماسی ایله ماراقلانماسی ایندی بیزیم اوچون معناسیز گؤرونه بیلر. آنجاق «قورقود» داستانیندا دؤولت باشچیسی کیمین اوشاغینین اولوب-اولماماسییلا ماراقلانیر. بونون بیر سببی وار. چونکی دؤولت اؤز خالقینین سایینی آرتیرماق ایستییر. دئمک، نوفوس آزلیغی وار. اقتصادی-حربی ایشلرده چالیشاجاق گنجلر آزدیر. بو اوزدهن ده «قورقود» اثرینده خانلار خانی باییندیر خان اوغلو-قیزی اولمایانی دیرسیز آدام اولاراق گؤرور. چونکی اوغلو-قیزی اولمایان دؤولتینه هئچ بیر خیدمت ائده بیلمز. «اوغلو-قیزی اولمایانی قارا چادیردا اوتوردون. آلتینا قارا قویونون قارا یونوندان دوزلدیلمیش قارا کئچه سرین. اؤنونه قارا قویونون قارا جیریندن قوورولموش قووورتماج قویون. یئرسه یئسین، یئمز ایسه دوروب گئتسین»، - دئییر.
– ماراقلیدیر کی، بورایا قدر دانیشدیقلارینیزدا دینین هئچ بیر رولو حس اولونمور...
– دوغرودور. قادینین فیزیکی اؤزللیینه گؤره اقتصادی و سوسیال اینکیشاف تاریخینده اونا بیر رول یوکلنیب. یوزیللر بویونجا قادین اؤلکه و ساواشلار اوچون اوشاق دونیایا گتیرهن ماکینا کیمی گؤرونوب. دینلر سونرادان اورتایا چیخدی. دین ده سوسیال بیر فنومندیر و دینلرین اورتایا چیخیب سوسیال اولایلاری تأثیری آلتینا آلدیغیندا ایستر-ایستمز قادینلار مسئلهسینه ده اؤز موناسیبتینی بیلدیرملیدی. هئچ بیر دین قادینلارا «باشینیزی آچین!» دئمهییب. قادینلارین باشلارینی اؤرتمهسی ایقلیمدن، سوسیال و اقتصادی وضعیتدن آسیلی اولان بیر دوروم اولوب. قادینلارین باشلارینی اؤرتوب-اؤرتمهمهلری اللهین پروبلئمی اولا بیلمز. ائله بیر الله تصور ائتمک دوغرو دئییل.
– یعنی حجاب دیندارلارین تصویر ائتدیی کیمی اخلاقی و دینی سجییه داشیماییب.
– بلی، داشیماییب. قادین ایستدیی واخت باشینی آچاردی و باشینی آچماسی دا بیر گوناه و تؤرهلرین قانونلارینی پوزماق کیمی بیر داورانیش اولاراق قبول ائدیلمزدی. آوروپادا آیدینلانما حرکاتینین باشلاماسییلا قادینلار دا کیشیلرین و کیشیمرکزهلی دین آنلاییشینین اسارتیندن آزاد اولماق اوچون بؤیوک موباریزه آپاردیلار، ادبیات و علم ساحهلرینه آتیلدیلار. سیاستله مشغول اولماق اوچون چالیشدیلار. صنایع لشمه و تکنولوگییانین اینکیشافی قادینلارین سوسیال حیاتا گیرمهلرینه ایمکان یاراتدی. باش اؤرتویو مسئلهسی کیشیلرین قادینلارا زورلا سیرییاجاغی مجبوریت شکلیندن چیخدی. سادهجه، مدنی، سیاسی باخیمدان گئری قالان و اؤز تاریخلرینین قوخوشموش باتاقلیغیندا گؤمولو قالان بعضی موسلمان اؤلکهلری و خالقلاری اوچون هله ده قادین اینسان اولاراق گؤرونمور. داش-قالاق ائدیلیر، بوتون حاقلاریندان محروم بوراخیلیر.
– قادین-کیشی آراسینداکی پروبلملری چؤزمهیه چالیشان هز.محمد نیه قادین و کیشیلری عبادت سیراسیندا بیر-بیریلریندن آییردی؟ بیر یئرده عبادت ائتمک داها یاخشی اولمازدیمی؟
– عربلرین گئییمی و پالتارلاری ائله دورومدایدی کی، رکوع و سجده ائتدیکلرینده کیشیلرین و قادینلارین جینسی اورقانلاری گؤرونوردو. بو دا عبادت سیراسیندا دقتلری یاییندیریردی. بونون اوچون اؤنجه قادینلارین آیریلماسی دوشونولدو. حتی ایلک آیلر قادینلارین اؤرتونمسیله باغلی دئییل، کیشیلرین اؤندهن و آرخادان گؤبک آلتیلارینی، آییب یئرلرینی اؤرتملریله باغلیدیر. تاریخ کیتابلاریندا پیغمبرین ده اوزرینده هئچ بیر گئییم اولمایاجاق شکیلده چیلپاق اولدوغو یازیلیر.
– ماراقلیدیر، پیغمبر نیه چیلپاق اولوب؟
– تاریخ کیتابلاریندا و ایسلام تاریخی روایتلرینده بئله یازیلیر: «پیغمبرلیکدن اؤنجه ایدی. کبه ائوی اوچاراق داشلاری یئریندن اوینامیشدی. کبهنین تعمیری سیراسیندا عبدالله اوغلو محمد ده اورادا بولوندو. بوتون قبیلهلر کبهنین تعمیرینده قاتقیدا بولونسونلار و ایختیلاف چیخماسین دئیه، سونرالار پیغمبر اولاجاق عبدالله اوغلو محمد داشی سرت بیر پالازین اوزرینه چکیب، بیرلیکده قالدیرماغی تکلیف ائتدی. اما نئجه پالاز؟ هر کس اوزریندهکی جوببهسینی چیخاریب بیر-بیرینه دویونلهدی. هر کس تام لوت وضیعتدیدی. داشی یئرینه یئرلشدیردیکدن سونرا هر کس، او جملهدن عبدالله اوغلو محمد ده جوببهسینی گئییندی.
– پیغمبر دؤنهمینده اؤرتونمهنین نئجه اولدوغو حاقدا تاریخی بیلگیلر مؤوجوددورمو؟
– قدیم دؤورلری اینسان فرقینده اولمادان اؤز دؤنهمینین تاثیریله دیرلندیریر. بو آن هر کسین ۲-۳ آلترناتیو گئییمی وار. بیریندن خوشلانمازسا، دیگرینی سئچر. پیغمبر دؤنهمینده حدیندن آرتیق یوخسوللوق واردی. بئله کی، قران «مجادله» سورهسینین ۳ و ۴-جو آیه لرینده بیر گوناهین کفارهسینی ۶۰ آجی دویورماق اولاراق دیرلندیرر. آجلیق سوییهسینده یوخسوللوق واردی. او زامان بو یوخسول میسکین اینسانلار اوزرلرینی اؤرتهجک پالتاری هارادان آلاجاقدیلار؟ بو، موسلمانلارین و خالقین چوخ یوخسول دورومدا اولماسینین گؤستریجیسیدیر. گئییم بیر یانا دورسون، اینسانلار یئیهجکلرینی تاپا بیلمیردیلر. اؤزللیکله گئییم قیمتلری چوخ باهایدی. هله کؤلهلر لاپ چیلپاق وضیعتدیدیلر. گئییم پروبلمینین یایغین اولماسی ندنیله قران «مایده» سورهسینین ۸۹-جو آیه سینده ایمکانلیلارین هر اون یوخسولو گئییندیرمهلرینی توصیه ائدر. بورادا کیمسه قرانین گئییندیرمک اولاراق آنلاتدیغی بیلگینی بدنین هر طرفینی اؤرتهجک پالتار اولاراق آنلایا بیلر، آنجاق کسینلیکله بئله دئییل. بورادا اؤرتونمه دئیرکن بیر پارچاجیق قوماشلا، آنجاق قادین و کیشینین عورتلرینی – جینسی یئرلرینی اؤرتمهلری نظرده توتولوب. چونکی باشقا سورلرده بو مؤوضوع آچیقجا بیان ائدیلیب. گئییم سورونلاری اوزوندن هم کیشی، هم ده قادینین جینسی اورگانلاری آچیقدا قالاراق، جینسی تحریکلره یول آچیر، اویغون اولمایان جینسی ایلیشکیلره سبب اولوردو. حض. محمدین زامانیندا عرب سوسیال گئرچکلیگی بو شکیلده ایدی.
بئله بیر یوخسوللوق و محرومیت موحیطینده ایسلامین دوغوشو زامانی موسلمانلارین حجاب قوماشی تاپما ایمکانلاری یوخ ایدی. گونوموزده حجاب دا بیر مدا اولوب. حجاب رکلاملاری گئدیر. سانکی او دؤورده ده بئله اولوب دئیه کیمسه یانلیش خیالا قاپیلمامالیدیر. کؤلهلر و کنیزلر تماما لوت ایدیلر. دیگر طرفدن، عربیستانین ایستی ایقلیمی ده چیلپاقلیق کولتورونو شکیللندیرمیشدی. ایمکانلیلار دا ایستی هاوا شرایطینه گؤره پالتار چیلپاق و یاری چیلپاق دولاشیردیلار. پیغمبر دؤنهمینه عایید حجاب و اؤرتو اؤرنکلری حاقیندا هئچ بیر دقیق بیلگی و بلگه یوخدور. چونکی اؤرتو حاقیندا اولان بیلگیلر وفاتیندان ۲۰۰ ایل سونرا یارانیب و بو حاقدا مؤوجود اولان حدیثلرین مباهثهلی اولدوقلاری اوزرینه اورتاق گؤروش وار. ۲۰۰ ایل سونرا حیات و ریفاه سوییهسی ایشغاللار و قنیمتلر دولاییسییلا دییشیب. ساختا حدیثلر ده بو دییشیمدن سونرا اورتایا چیخمیشدی. ایشغاللار و الده ائدیلن قنیمتلره گؤره دییشن گئییم فورماسی پیغمبر دؤنهمینده اصلا مؤوجود اولماییب.
(آردی وار)
.jpg)
.jpg){kind=logo}
