بیرینجی دونیا محاربه‌سی ایللرینده روسییا و غرب دؤولتلری طرفیندن دستک‌لنن ارمنی و آسوری حربی بیرلشمه‌لرینین گونئی آذربایجاندا - اورمییه، سالماس، ماکو و خوی بؤلگه‌سینده میللتیمیزه قارشی تؤرتدیی دهشتلی جینایتلر، کوتلوی قیرغینلار اوزون زامان ایراندا و کئچمیش اس اس ار ای-ده گیزلی ساخلانیلیب، یاخود تحریف اولونموش شکیلده قلمه وئریلیب.

تاریخ بویو او تایلی-بو تایلی آذربایجان سویقیریملارا و کوتلوی قیرغینلارا معروض قالیب. لاکین ۲۰-جی عصرین اوللرینده باش وئرن قیرغین آذربایجان تورکلری اوچون داها آغیر اولوب.

Axar.az خاطیرلادیر کی، همین دؤورده قوزی آذربایجان تورکلری مختلیف بؤلگه‌لرده روس فیتنه‌سینه آلدانان ارمنی باش کسنلرینین قانلی سویقیریملارینا معروض قالیر. بونلاردان بیری ده «قانلی چرشنبه» و یا «جیلوولوق حادثه‌سی» کیمی تاریخه حک اولونموش کوتلوی قیرغیندیر. بو فاجعه حاقیندا تأسف کی، آذربایجان تاریخ شناسلیغیندا بیرجه کلمه بئله یوخدور. لاکین گونی آذربایجانین غربینده باش وئرمیش بو کیمی سویقیریملارین نینکی بؤلگه‌ده، دونیادا آنالوقو یوخدور. دونیانی آلداتماغا چالیشان، خاریجی دؤولتلرین پارلامنتلرینده قوندارما ارمنی سویقیریمینی تانیدان ارمنی لوببیلری، اونلارا دستک وئرن قوه‌لر دهشتلی جیلوولوق فاجعه‌سیندن دانیشمیرلار.

حادثه ۱۹۱۸-جی ایلین مارتیندا، نووروز بایرامینین سونونجو چرشنبه‌سینده باش وئریب. نووروز بایرامینین سونونجو چرشنبه‌سی بیرلشمیش کوالیسییا اورمو شهرینین تورک اهالی‌سینه ۲۴ ساعت عرضینده الده اولان سلاحلاری تحویل وئرمک طلبینی قویور. بو طلب یئرینه یئتیریلمیینجه گؤزونو قان اؤرتموش ارمنی-کورد-آسوری حربی بیرلشمه‌لری شهره هوجوم ائد‌رک ائو-ائو گزیب سلاح آختارماغا باشلاییر. اصلینده، اورمو اهالیسینده او قدر ده سلاح یوخ ایدی. بو طلب اهالینی سویقیریما معروض قویماق اوچون بهانه ایدی. بیرلشمیش کوالیسییا بو قیرغینلا تورک اهالی‌سینین گؤزونو قورخوتماق، اونلاری یوردلاریندان دیگرگین سالیب بو اراضیلره صاحبله‌نمک ایستییردی. وحشی کوالیسییانین سلاحلی دسته‌لری ائولره دولوشاراق اهالینی قارت ائدیر، قادینلارین زینت اشیالارینی اوغورلاییر، اینسانلارین ناموسونا توخونور، مین بیر آلچاقلیغا ال آتیردیلار. مقاومت گؤستره‌نلر کوتلوی شکیل‌ده گوللنیر، کیشیلر اسیر آپاریلیردی.

گونئی‌ده ایندی ده «قارا چرشنبه» کیمی خاطیرلانان همین دهشتلی گونده اورمو اهالیسی شهرده یئرلشن کاروانسارایا دولدورولور و دیری-دیری یاندیریلیر.

جیلوولوق فاجعه‌سیندن سونرا قیرغینلار بوتون اورمو ویلایتینین کندلرینی احاطه ائدیر. بیرلشمیش کوالی‌سییانین ایشینی ناخچیوان‌دان کئچمکله تورکییه‌دن گلن ارمنی پاشاسی آندرونیک آسانلاشدیریر. یولون اوستونده‌کی تورک کندلرینی آمان‌سیزلیقلا تالایان، اهالینی قیران آندرونیک اورمودا کوالیسییا ایله بیرلشمک ایستییردی. لاکین بو زامان ارمنی-آسور-کورد کوالیسییاسی داغیلدی.

سمیتکو نیتین خریستیان دؤولتی قورماق اولدوغونو، موسلمان کوردلرین اویوندان کنار قویولدوغونو گؤروب حیله‌یه ال آتیر. کوالیسییادان چیخان سمیتکو آلدادیلماغینین آجیغینی آسسوریلرین باشچیسیندان چیخیر. آسوریلرین باشچیسی مارشیمونو سالماسا چاغیران سمیتکو اونو اورادا قتله یئتیریر و اونونلا گلن آداملاری قیلینجدان کئچیریر.

بو قیرغینلار عثمانلی تورکلرینین گلیشیندن سونرا دا داوام ائدیر. ۱۹۱۸-جی ایل مارتین سونو، آپرلین اوللرینده تورکلر گونئی آذربایجان اراضی‌سینه داخیل اولور و سویداشلاریمیزین کوتلوی قتلعامینا سون قویورلار. داغلارا قاچان ارمنی قولدورلاری ۱۹۱۹-جو ایلین فورالینا قدر واختاشیری کندلره ائنیب تورک اهالی‌سینه دیوان توتماقدا داوام ائدیرلر.

جیلوولوق دهشتینه ان گوجلو مقاومت خویدا باش وئریر. شهر اهالی‌سی ارمنیلرین حیله‌سینه باخمایاراق، شهر قاپیلارینی اونلارین اوزونه آچمیر. بونونلا بئله اورمو، خوی و سالماسدا بیرلشمیش کوالیسییا آمانسیز قیرغینلار تؤره‌ده بیلیر.

ایران تاریخچیسی احمد کسروینین یازدیغینا گؤره، جیلوولوق حادثه‌لری زامانی ۱۰۰ مین آذربایجان تورکو قتله یئتیریلیب. اورمییالی تاریخچی آیروملو بو رقمی بیر آز دا آرتیریر. سون آراشدیرمالاردان سونرا آیروملو بو نتیجه‌یه گلیر کی، اؤلدورولن، سویقیریما معروض قویولان آذربایجان‌لیلارین سایی ۳۰۰ مین نفر اولوب.

۲۰-جی عصرین اوللرینده آرازین هر ایکی تاییندا آذربایجانلیلارین سویقیریمی رضا شاهین حاکمیته گلمه‌سی ایله قارانلیغا گؤمولدو، اونون آذربایجان تورکلری ایله درین دوشمنچی‌لیگی سایه‌سین‌ده اونوتدورولدو. شهرلرین تاریخی حاقیندا یازیلان بیر نئچه کیتاب استثنا اولماقلا، هئچ بیر مؤلف بو موهوم مؤوضوعدان بحث ائتمه‌دی. بئله‌لیکله، سونراکی نسیللر جیلوولوق فاجعه‌سیندن تمامیله خبرسیز قالدی.

قئید ائدک کی، بو یاخینلاردا جیلوولوق سویقیریمینین ۱۰۰ ایلی تامام اولاجاق.