اورتا عصرلرده آمودریا بؤلگه‌سی "خارزم"، هؤکمدارلاری ایسه "خارزمشاه" آدلانیردی. ۱۱-جی عصرین سونلارینا دوغرو بو بؤلگه‌ده قورولان دؤولته ده خارزمشاهلار آدی وئریل‌دی.

خارزمشاهلار دؤولتی محمد خارزمشاه طرفین‌دن قورولوب و بؤیوک سلجوق دؤولتینی دئویریب.

خارزمشاهلار سولاله‌سینین نس‌لی سلجوق سلطانی ۱-جی ملیکشاهین سارای خیدمتین‌ده اولان آنوش تکین‌دن گلیر. سلجوق دؤولتینه باغلی اولاراق مرکزدن تعیین ائدیله‌ن قوبئرناتورلارلا ایداره اولونان بو ایالت آنوش تکین زامانین‌دا سربست یاشاماغا باشلامیش‌دی. ۱۱۲۸-جی ایلده خارزم قوبئرناتورو اولاراق تعیین ائدیله‌ن آتسیز دؤورون‌ده یاری موستقیل‌لیک قازان‌دی. ۱۱۴۱-جی ایلده بؤیوک سلجوق سلطانی احمد سنجرین کاتوان دؤیوشون‌ده قورو هیتای طرفین‌دن مغلوبیته اوغرادیلماسین‌دان ایستیفاده ائد‌ن آتسیز سلجوق‌لولارا قارشی عصیانا قالخ‌دی و ۱۱۴۲-جی ایلده خوراسانا هوجوم ائد‌رک مرو و نیشاپورو ایشغال ائتدی.

۱۲۲۰-جی ایلده بوتون اؤلکه مونقوللارین ایشغالینا معروض قال‌دی و خارزم دؤولتینین سونو یاخینلاش‌دی. بون‌دان سونرا اورتا آسییادا مونقول ایشغالی باشلان‌دی. الددینین اوغلو جلالددین خارزمشاه افقانیستان‌دا مونقوللارلا موباریزه آپاراراق جنوبا چکیل‌دی و هیند چایینی کئچه‌رک هیندیستانا داخیل اولدو. چینگیز خان مونقول دوزنلیینه دؤندوک‌دن سونرا جلالددین ایرانا قاییدیب، ایراق‌دان آذربایجان بؤلگه‌سینه داخیل اولاراق ۱۲۲۵-جی ایلده آتابی‌لیکلرین‌دن اولان ائلده‌نیزلیلری مغلوب ائد‌رک تبریزی ایشغال ائتدی.

جلالددین آذربایجان‌دان حرکت ائد‌رک گورجوستانی ایشغال ائتدی، بونونلا دا جنوبی قافقازدان شرقی آنادولویا قدر تورپاقلارینی گئنیشلندیردی. آنجاق جلالددینین شرقی آنادولونون سووئرئن‌لیگی سببین‌دن آنادولو سلجوق‌لولاری و سورییانین هؤکمداری اییوبیلرله ضدیتی یاران‌دی. جلالددین خارزمشاهلار دؤولتینی یئنی‌دن قورماق ایسته‌سه ده، موفقیت قازانا بیلمه‌دی. ۱۲۳۱-جی ایلده کورد قیام‌چیلار طرفین‌دن اؤلدورول‌دو. اؤلومون‌دن سونرا خارزمشاهلار دؤولتی تامامیله محو اولدو.

آخار. آز خبر وئریر کی، جلالددین باره‌ده ماراق‌لی بیر فاکتی تاریخ‌چی-عالیم اکبر نجف تقدیم ائدیب:

"خارزمشاه جلالددینین اؤمرو ساواشماقلا کئچ‌دی. موورریخ نسوی یازیردی: "مغلوب اؤلکه‌سین‌دن سلطان کیمی آیریل‌دی و بیر داها دا گئری دؤنه بیلمه‌دی". حاکمیتینین - اصلین‌ده هئچ حاکمیتی اولمادی - حیاتینین سون گونلرین‌ده روحه‌ن سارسیلمیش‌دی. "آغلینی قاچیرمیش، کاراکتئری پارچالانمیش‌دی".

بئله بیر واخت‌دا سلطانین قیلینج آدلی بیر قولو اؤلدو. جلالددین بو حادثه‌یه آنورمال رئاک‌سییا گؤستردی. بوتون تبریز خالقینین قولون جنازه نامازینا توپلانماسینی امر ائتدی. هفته‌لرله یئمک یئمه‌دی. اؤنونه گتیریله‌ن نعمتلری "آپارین بون‌دان قیلینجا دا وئرین" دئییردی. حتی سلطانین اؤزونه گلمه‌سینی ایسته‌یه‌ن و قولون اؤلدویو ایله رازیلاشماسی گرکدیینی بیل‌دیره‌ن جسور بیر ایانی جلالددین قیلینجلا پارچا-پارچا ائتدی. سارای‌داکی خیدمت‌چیلر ایسه هر گون اللرین‌ده سینیلر دولوسو یئمکلرله قول قیلینجین بوش اوتاغینا گیریب-چیخیر، سلطانا اونا یئمک آپاردیقلارینی دئییردیلر

قول قیلینج بیر سلطان کیمی اؤلدو و بؤیوک بیر ائهتیشاملا دفن ائدیل‌دی. اما خارزمشاهلارین سون سلطانی بیر داغ کندین‌ده قول کیمی جانینی وئردی. مئییتی ایسه آیلار سونرا تاپیلیب بیر نئچه اینسانین شاهیدلیگی ایله قول قیلینجین یانینا گؤندریل‌دی..."