Kult.az «گونئی آذربایجانی تانییاق» لاییحهسی چرچیوهسینده همدان ایالتی حاقدا معلوماتی تقدیم ائدیر:
همدان محلی شیمالدان رزن و گؤیرنگ (کبودرآهنگ)، جنوبدان ملاییر و تویسرکان، غربدن بهار محالی، شرقدن مرکز ایالتی (اراک) ایله احاطه اولونوب.
اراضیسی و اهالیسی
۴۱۱۸ کوادرات کیلومئتر اراضیسی اولان همدان محلی دنیز سوییهسیندن ۱۸۵۰ متر یوکسکلیکده یئرلشیر. محالین ان هوندور داغ زیروهسی ۳۵۸۴ متر یوکسکلیکله الوند، ان آلچاق یئری ایسه ۱۶۰۰ متر اولماقلا قاراچای چایینین چیخیشینداکی عمراباد بؤلگهسیدیر.
۲۰۲۱-جی ایلین رسمی سیاهییاالماسینا اساساً، همدان محالینین اهالیسی ۷۰۶،۶۷۶ نفردیر. اونلارین تخمیناً ۶۵ فایزی شهرلرده یاشاییر.
بئش شهر (همدان، ماربانج، فامنین، گورقان، قهاوهن)، ۳ بؤلگه و ۱۲ کند رایونوندان عبارت اولان همدان محالیندا اهالینین سیخلیغی هر کوادرات کیلومتره اوچون ۸،۱۳۶ نفردیر.
دینی و اتنیک ترکیبی
محال اهالیسینین چوخو مسلماندیر. بورادا آز سایدا خریستیان و یهودی ده وار. همدان محالیندا آذربایجان تورکلری ایله یاناشی فارسلار، لرلار، لکلر و آز سایدا کورد ده یاشاییر. شهرلرده، اؤزللیکله همدان شهرینده تورکلردن سونرا فارسلار چوخلوق تشکیل ائدیر.
حاکم دیل آذربایجان تورکجهسیدیر.
همدانین تاریخی
همدان یالنیز آذربایجانین دئییل، هم ده دونیانین قدیم شهرلریندن ساییلیر. شهرین سالینماسی تاریخی خریستیانلیغین یارانماسیندان اولکی دؤوره تصادف ائدیر. همدان میدییا حکمدارلارینین یای پایتختی اولوب، اکباتان و یا هکمتانه کیمی تانینیب.
همدان شرق سیویلیزاسییاسینین مرکزلریندندیر.
تاریخی معلوماتلارا گؤره، بو شهرده «یئددی دوار» آدلی ۱۰۰۰ اوتاقلی قالا اولوب. قالا اؤز عظمتینه گؤره بابیل شهریندن هئچ ده گئری قالمیرمیش.
اؤلکهنین اطرافیندا بوتون خالقلار قدیم دؤوردن اورتا عصرلره کیمی همدانی اللرینه کئچیرمیی آرزولاییرمیشلار. شهر بیر نئچه دفعه ایشغالا معروض قالیب. ایلک دفعه آسورییالیلار همدانی داغیدیب.
اکباتان (قدیم تورکجه: آقباتان) هرودوتون "آکباتانا" کیمی قید ائتدیی قدیم دونیانین ان بؤیوک شهرلریندن بیری اولوب.
دیاکونوو «بو شهر قدیم میدییانین اوریی ایدی» یازیب. شهر منبعلرده داها چوخ آستیاکین پایتختی کیمی خاطیرلانسا دا، دیگر مدیا حکمدارلارینین حاکمیتی دؤورونده ده سیاسی و مدنی مرکز اکباتان اولوب.
سونونجو میدییا حکمداری آستیاکین فارس قیامینی یاتیرا بیلمهمهسی نتیجهسینده شهر اونلار طرفیندن ایشغال اولونوب. بو حادثه میدییانین سقوطونون سببلردن بیری ساییلیر.
فارسلارین علینه کئچدیکدن سونرا ایسه الوند داغینین اتیینده یئرلشن گؤزل شهر اهمنی حکمدارلارینین یای ایقامتگاهینا چئوریلیب.
داها سونرا شهر پارفییا حکمدارلارینین باش شهری اولوب.
شهردن همچینین «آشمتا» آدی ایله توراتدا دا بحث ائدیلیر.
منبعلرده خاتیرلانان باشقا یئرلردن بیری ده ائکباتان شهریدیر. آنجاق بو ایکی شهر قاریشدیریلمامالیدیر. اونلاردان بیری ائکباتان - همهدان میدییانین آذربایجاندا یئرلشهن پایتاختی، او بیری ائکباتان - همت ایسه سورییادا یئرلشهن و هئرودوتون دئدیینه گؤره ۲-جی کامبیزین (ساسانی هؤکمداری) وفات ائتدیی شهردیر.
میدییانین پایتختی اولموش اکباتان شهری ائ.ا. ۳۳۰-جو ایلده ماکئدونییالی ایسگندرین سرکردهسی پارمنیون طرفیندن ایشغال ائدیلیب.
یونان منبعلرینده قید ائدیلیب کی، شهرین اساسی ائ.ا. ۵-جی عصرده میدییانین ایلک حکمداری (و یا ماننا جانیشینی) دیوک (آسور منبعلرینده دایاوککو) طرفیندن قویولوب. دیوک شهرین اطرافینا یئددی قاتلی و هر قاتی مختلیف رنگلی داشلاردان اینشا اولونموش قالا دیواری چکدیرهرک، بورانی یاراتدیغی دولتین مرکزی اعلان ائدیب.
هرودوت ایسه یازیر: «ایندی اکباتان آدلانان و قالا دیوارلاری نهنگ، گوجلو، بیر-بیرینین اوستونه ییغیلمیش دایرهلری خاطیرلادان شهری مادایلار اینشا ائدیب. قالاداکی سارایین دا پلانی قالانینکی کیمی محکملندیریلمیش دیوارلار، کونجلردهکی مازقاللی سیپرلرله محافظه اولونور.
اطرافداکی طبیعت شهرله اینجه بیر اویغونلوق تشکیل ائدیر و بو داها چوخ صنعت اثری تأثیری یارادیر. قالا دیوارلارینین سایی یئددیدیر. حکمدارین سارایی و دولت خزینهسی سون آخیرینجی قالا دیواریندا یئرلشیر. باییردان بیرینجی قالا دیوار آفینانین قالا دیوارینا چوخ اوخشاییر. همین دیوار آغ، سونراکی قارا، اوچونجو قیرمیزی، دؤردونجو گؤی، بئشینجی دیوار ایسه نارینجی رنگدهدیر. سون ایکی دیوار گوموشو و قیزیلی رنگلردهدیر. بوتون بو دیوارلاری دیوک اینشا ائتدیریب».
همدان حاقیندا مرحوم ضیالیمیز دوکتور محمدتقی زهتابی «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» اثرینده بئله یازیر: «بوگونکو همدان و یا قدیم اکباتان ماد (میدییا - اودام) دولتینین پایتختی، باشکندی ایدی. ماد دولتینین باشکندی اولدوغو دؤورده همدان اولدوقجا بؤیوک، آباد و گؤزل اولوب. شوبههسیز، محو اولموش و بو گون یئر آلتیندا قالان ماد و همدانین بو زنگین مدنیتی چوخ یقین کی، میلاددان قاباق ۶-۷-جی یوزیللیکلره عایید دئییل. اوندان چوخ قاباقلارین - مادلارین بابالاری اولموش قوتی و لوللوبیلرین میلاددان قاباق ۲ و ۳-جو مینیللیکلره منصوب مدنیتیدیر. مادلار بو مدنیتین واریثی اولوبلار...»
همدان آدینین اتیمولوگییاسی
دیاکونوو بو توپونیمین میدییا دیلینده (عالیم میدییا دیلینی ایران منشألی ساییر – رئد.) «هانقماتانا» آدلاندیغینی و «ییغینجاق یئری» معناسینی وئردیینی یازیر.
باشقا یئرده مؤلف بو توپونیمین ایران دیللریندهکی «هام» – «بیر یئرده»، «بیرلیکده» (آذربایجان دیلیندهکی «هامی» سؤزو) و «کام» – «گئتمک» سؤزلریندن عمله گلدیینی قید ائدیر.
آنجاق دیاکونوو فارس دیلینده «هام» سؤزونون قدیم تورکجه «قامو» («هامو») سؤزوندن اولدوغونا دقت یئتیرمهییب.
باشقا یئرده او، یازیب کی، «آقباتان» ائلام دیلیندهکی «هانقماتا»، یعنی «میدییالیلارین اؤلکهسی» سؤزوندندیر.
ق. قئیبوللایئو ایسه قید ائدیب کی، اصلینده «همدان» توپونیمی «آکباتان» آدینین تحریفیدیر: - «آک» سؤزونون اولینه «ه» سسی علاوه اولونموش، «باتان» سؤزو ایسه تورک دیللرینده ب-م فونتیک قانونونا گؤره «ماتان» شکلینه کئچمیش و قدیم آکباتان - هاقماتان، سونرا همدان فورماسینا دوشموشدور. دئمهلی، همدانین – آکباتانین قدیم فارس دیلی واسطهسیله «ییغینجاق یئری» معناسیندا اولماسی فیکری یانلیشدیر.
«آکباتان» توپونیمی مادایلارین دیلینده اولماقلا تورکجه «آک» و آذربایجان اراضیسینده بیر سیرا قدیم توپونیملرده ایشتیراک ائدن «بات»، «باد» سؤزلریندن عبارتدیر. «آغ» سؤزو بو توپونیمده، مثلاً، «آغدام»، «آغداش»، «آغکند» و ب. آدلاردا اولدوغو کیمی، رنگ بیلدیریر و شهرین قالا دیوارلارینین آغ رنگلی داشدان تیکیلمهسینی ایفاده ائدیر. هرودوت یازیر کی، آکباتان قالاسینین بیرینجی دؤورهلهمه دیواری آغ رنگده ایدی. مقاییسه اوچون گؤستریله بیلر کی، «آغدام» توپونیمی ده شاهبولاقداکی قالا آغ داشدان تیکیلدیینه گؤره آغ و قدیم تورک دیللریندهکی تام – «قالا»، «قالا دیواری» سؤزلریندن عمله گلمیشدیر.
داهی همدانلیلار
همدان مشهور یازیچی، معلم، شاعرلر وطنیدیر. بو شهرده عین القضات همدانی، خواجه رشیدالدین فضلوللاه، آدهام همدانی، بابا طاهیر عریان و میرزاده عشقی یاشاییب-یارادیبلار.
ابن سینانین و بابا طاهیرین مزارلاری بو شهردهدیر. همدان اسلام دورونده ده بیر مرکز کیمی اؤز اهمیتینی ساخلاییب.
گؤرمهلی و تاریخی یئرلری
همدان شهری سرین و ثابت ایقلیمه مالیکدیر. بوتون سیاحتچیلرین یادیندا قالان یئرلر الوند داغی زیروهسی، عباساباد تپهسی منظرهلری اولوب. بورادا آپاریلان آرخئولوژی قازینتیلار زامانی میدییا و اهمنیلر دؤورونه عایید نادیر تاپینتیلار آشکارلانیب. قدیم لؤوههلر، قیزیل و گوموش اشیالار همدانین تاریخ موزهیینده اؤزونهمخصوص یئر توتور. همداندا سیاحت ائتمهلی تاریخی یئرلر هله ده چوخدور.
اونلارین بیر نئچهسی:
داش شیر (شیر داشی). داشدان دوزلدیلمیش، شیره اوخشایان بو تاریخی عابده پارفییا دؤورونه عایید ائدیلیر.
ابن سینانین معمارلیق عابدهسی. مشهور عالیم ابن سینانین مزاری و اونون اوستونده اولان توربه ۱۹۵۴-جو ایلده تیکیلیب. بو توربه قدیم قابوس ووشمیق شهرینین قولهسی روحوندا بزدیلیب. بورادا الیازمالار کیتابخاناسی یئرلشیر. کومپلئکسین حیطینده قاجارلار دؤورونون تانینمیش شاعری و بستهکاری ابولقاسیم عاریفین مزاری یئرلشیر.
بابا طاهیر مقبرهسی. همدانین گؤزل پارکلاریندان بیرینده رومانتیک شعیرلر مؤلفی بابا طاهیرین مقبرهسی تیکیلیب. بورا همدانلیلارین ان چوخ زیارت ائتدیکلری یئرلردن بیریدیر.
همدان اهالیسی مقدس ساییلان یئرلره، پیرلره همیشه درین حؤرمت و احتیرام بسلهییب. بورادا تانینمیش ایمامزاده ایسماییلین، امامزاده عبداللهنین آدی ایله باغلی مقدس یئرلر، ماوزولئیلر، مسجیدلر و خانگاهلار وار.
همدانا سیاحت ائدن توریستلرین چوخو اپیقرافیک یازیلاری اولان عابدهلری گؤرمک ایستییر. بو یازیلار الوند داغیندا اولان قالانین دیوارلاریندادیر. همین یازیلارین اهمنی دولتینین حکمداری دارانین دؤورونه عایید اولدوغو دئییلیر. همین عابدهلری گؤرمک اوچون عباسابادین گؤزل، قدیم تاریخینین تاماشاسینا باخماق لازیمدیر.
علویلر مقبرهسی. بو، همداندا اولان مهم اهمیتلی اسلام عابدهسیدیر. مقبره همدانین مرکزی میدانیندا، سلجوقلار دؤورونده تیکیلیب. بو مقبرهده علویلر عائلهسینین ۲ عضوونون مزاری وار.
قوربان قولهسی. شهرین شرق حیصهسینده یئرلشهن بو عابده کرپیجدن تیکیلمیش ۱۲ گوشهلی مقبرهسی ایله فورماجا پیرامیدایا اوخشاییر.
استر و موردخای مقبرهسی. داشدان تیکیلمیش بو کومپلکسین ایچینده تاختا قوتولاردا آنتیک دؤوردن قالمیش تؤوراتین الیازمالاری واردیر. آدلاری تؤوراتین بو الیازمالاریندا چکیلهن ایکی یهودینین - خشایارشاهین حیات یولداشی و اونون داییسینین مزارلاری دا بو کومپلکسده یئرلشیر.
ماغارالار. همدانین داغلاریندا سایسیز-حسابسیز ماغارالار وار. آلیسودس ماغاراسینی خصوصی قید ائتمک لازیمدیر. یئرلی اهالی اونو «علیصدر» و «علیصاد» آدلاندیریر.
بو ماغارانین ایچینده اوزونلوغو ۱۰ کم-ا کیمی اولان گؤل ده وار.
ماغارانین دیوارلاری و تاوانی حیرانئدیجی ایستالاکتیتلرله اؤرتولوب. اورادا و گؤلده هئچ بیر جانلی یاشامیر، بونون دا اساس سببی طبیعی گون ایشیغینین اولماماسیدیر.
ماغارانی سیر ائتمک اوچون توریستلره قاییقلار و کاترلر تکلیف اولونور. ماغارانین اورتا هوندورلویو ۸ متردیر. آنجاق بعضی یئرلرده اونون هوندورلویو ۴۰ متره ده چاتیر.
