۱۷ ایول ۱۴۸۷-جی ایلده صفوی اوردئنینین داوامچیسی ساییلان، خاندانلیغین واریسی شئیخ حیدرین سایجا دؤردونجو اوغلو (بیرینجی اوغوللاری موسی ایدی و ۶ آیلیغیندا رحمته گئتمیشدی) آنادان اولور. عائله اونون آدینی موسی قویماق ایستهسه ده، خاندان بونا ایزن وئرمیر و مصلحت گؤرورلر کی، آدی ایسماییل اولسون. ایسماییل اللها قربان ائدیلن اسم کیمی قبول ائدیلیردی و شیخ حیدر خاندان آغساققاللارینین سؤزونه باخیر، ایسماییل شیخ حیدر اوغلو آدی وئریلیر اونا.
اونون آنادان اولماسیندان بیر نئچه گون سونرا حسین لهله شاهین آتابیی و معلمی اولاراق سئچیلیر. او، کؤرپه ایسماییلا یاخینلاشیر و آند ایچیر:
«من خاقان اوغلو خاقانی تربییهمه گؤتوروب اونو تورک قانونلاری، تؤرهیه اویغون حاضیرلایاجاغیما آند ایچیرهم. اونون اخلاقلی، سویونا صادق و لاییقلی حکمران اولماسینا چالیشاجاغیما آند ایچیرم. ددهلریمیزدن بیزه میراث قالان سیرلری اؤیردجییمه و اونا صادق اولاجاغیما آند ایچیرهم. اگر آندیمدان دؤنسم، قیلینجیما دوغرانیم، اوخوما سانجیلیم، یئر و گؤی قبول ائتمهسین روحومو و جسدیمی».
آندی قبول ائدن ایسه «گونش و آسلان» تشکیلاتی ایدی. اوغوز تورکلرینین، یعنی آذربایجاندا یاشایان اوغوز تورکلرینین گیزلی «گونش و آسلان» محافظه تشکیلاتین اساس ایشی حکمدار یئتیشدیرمک، اونلارین تورک کیملیینی و آذربایجاندا دولتچیلیک عنعنهلرینی قوروماق ایدی.
تشکیلات بؤیوک تورک ایمپراتورلوغونون قوروجوسو اولان اوغوز خاقان طرفیندن ائ.ا. ۲۰۹-جو ایلده قورولوب. بونا گؤره تشکیلاتین تاریخی ۲.۲۰۰ ایل اولاراق گؤستریلیر. ایلک قورولان تشکیلات تورک تؤرهسی اولان «عدالت، نظام، اخلاق و میللته خیدمت» دؤرد پرینسیپی اوزرینده دایانیردی.
محض اونلارین امری ایله شاهین وکیلی وظیفهسینی حسین بی لهلهدن سونرا نجم الدین مسعود گیلانی، یار احمد عبدولباغی یزدی، میرزشاه حسین اصفهانی و خاجه جلال الدین محمد تبریزی توتموشدو.
ایسماییلین آختاریلدیغینی گؤروب اونو بیر مدت اردبیلده، داها سونرا رشتده گیزلهدیر «گونش و آسلان» تشکیلاتی. سونرا اونو لاهیجانا، گیلان حاکمی میرزه علینین سارایینا گتیریرلر. گیلانا گلنده ایسماییل یئددی یاشیندا اولور. بورادا او، حسن خانین حمایهسی آلتیندا حسین لهله طرفیندن تربییه اولونور. ایسماییل تقریباً ۶ ایل بورادا قالاراق، تانینمیش امیر و عالیملرین رهبرلیگی آلتیندا اؤزونون دینی، دونیوی و حربی تلیملرینی داوام ائتدیریر.
شاه ایسماییل ختای دوغولان گوندن «گونش و آسلان» تشکیلاتینین ایدارهچیلری اولان آغساققاللارین، قایناقلاردا قید ائدیلدیی کیمی، «گون گؤرهنلرین» حمایهسی آلتیندا اولوب. اونون دونیایا گلیشی ده، ایستانبولون گئری آلینماسی قدیم کیتابلاردا یازیلیب.
شاه ایسماییل فوق العاده فیزیکی گوجه و زکایا صاحب بیر شخص ایدی. اونون آنادان اولماسیندان سونرا «گون گؤرهنلر» درحال اونو حمایهیه گؤتوروب حاضیرلاییر، حیاتی لهلهنین تعلیمی و تربییهسی ایله داوام ائتدیریر. صفویلر دؤولتی اونو قوران و انکشاف ائتدیرهن تورک طایفالارینین شرفینه «قیزیلباش اؤلکهسی»، «قیزیلباش دولتی»، صفوی حکمداری ایسه «قیزیلباش پادشاهی» دئیه قید اولونور.
شاه ایسماییل آذربایجان تورکجهسینی هیندیستاندان بغدادا قدر یایدی. دولت دیلینی تورک دیلی ائلدی. اوستهلیک تورک دیلینده اثرلر یاراداراق بو گون ده اصل تورک صنعتی اولان قدیم اوزانلیغین اینکیشافینا تکان وئردی. اونون شئیر یازماغی ایله یاناشی، گؤزل سسینین اولماسی دا دئییلیر. اؤزو سازدا ایفا ائدیب اوخویوردو.
شاه ایسماییلین دولتی - صفویلر - تاریخده قورولان ان تورکچو دولتلردن بیری ایدی. حتی صفویلر دولتینه تورانی دیریلتمهیه چالیشان افراسیاب نسلی دئییلیردی. شاه ایسماییل اؤز اثرلرینی تورکجه یازیب و اثرلرینده تورکو ملهیه بنزدیب. او دؤورده دیگر تورک دولتلری آرتیق تورکلوکلرینی ایتیریردی. شاه ایسماییلین زامانیندا آذربایجانین بوتون تجارتی یالنیز تورکلرین الینده ایدی. شاه ایسماییلین چوخ گنج اولماسینا باخمایاراق، اونون سرکرده ایستعدادی، دؤیوشچو جسارتی و حکمدار زکاسی شرقده و غربده حکمدارلاری، او دؤورون گؤرکملی آداملارینی همیشه حیران ائتمیشدیر و بو گون ده حیران ائدیر. شاه ایسماییل صفوینین دولتین سیاسی-حقوقی قورولوشونا باخیشلاری اونون اوشاقلیق ایللریندن، قیزیلباشلار حرکاتینین باشچیسی کیمی فعالیته حاضیرلاندیغی و بو روحدا تربییه ائدیلدیی دؤوردن فورمالاشمیشدیر. اونون شخصی و سیاسی کیفیتلرینین فورمالاشماسی اوچون صفوی امیرلری و دیگر تورک طایفالارینین باشچیلاری دا سعی گؤسترمیشدیر، لاکین بو کیفیتلر اساساً چوخسایلی داخیلی سیاسی عامللرین تأثیری آلتیندا یارانمیشدیر.
شاه ایسماییلین خالقین و دولتین حیاتینین بوتون طرفلرینی احاطه ائدن فعالیتی خالقین اؤز کؤکلرینی درک ائتمهسینه، دایانیقلی اتنیک کودون و مدنی ایدنتیکلیین فورمالاشماسینا کمک ائدیردی.
شاه ایسماییل فنومنال شخص ایدی. یاخشی سرکرده، ایدارهچی، مدنیتی سئون، شهر سالماغا مییللی و غیری-عادی فیزیکی گوجه صاحب ایدی. محض اونا گؤره ده هر بیر اونو سئوهن بو سؤزلری دئییردی: «قربان اولدوغوم، ساداغا اولدوغوم، پیریم، مرشودوم».
شاه ایسماییلا "تورک تاجیدار" دئیه خیتاب ائدیردیلر.
آذربایجان حکمداری هئچ واخت مغلوب ائتدیی قوشونون آرخاسینجا گئدیب اونلاری تعقیب ائتمز و اونلارین سالاماتلیقلا قاچیب قورتولمالارینا امکان یاراداردی. «آمان وئرمک ایمانداندیر» - دئین شاه ایسماییل تسلیم اولانلاری باغیشلاییر، حتی اونلاری اؤز اوردوسونا قبول ائدیردی. شاه ایسماییل حربی عملیاتلار آپاریلان اراضیلرده دینج اهالینین ضرر چکمهسینه هئچ زامان امکان وئرمزدی.
قیزیلباشلارا ائتدیی سون وصیتینده اونلاری دولتچیلیگی قوروماق نامینه بیرلییه چاغیرمیشدی. او، وصیتینده دئییردی: «صوفی اولماغین یولو و اوصولو اودور کی، نیفاقدان ال چکیب، اتفاق ائدسینیز کی، دوشمن دؤرد طرفدن اوزرینیزه حرکت ائده بیلمهسین. نه قدر کی سیزین آرانیزدا اتفاق واردیر، هئچ بیر پادشاهین قیزیلباشلارلا ووروشماغا قدرتی چاتماز. چوخ چالیشدیم. آرتیق کمالا دولموشدوم. چوخ اللشدیم – «محاربه اولماسین» دئدیم، آلینمادی. بودور، چالدیران دؤیوشوندن اون ایل کئچیب. هله بیر دفعه اوزوم گولمهییب، دوداقلاریمدا تبسم اولماییب... عمرون سون گونلرینی یاشاییرام... سیزین اوچون بو آز عمرومده الیمدن گلنی ائیلدیم. فتحلر ائدیب، پارچا-پارچا بؤلونموش دیاریمیزی بیرلشدیرمهیه چالیشدیم. وطنین بیر سیخما تورپاغینی بیر اوووج قیزیلدان، تورک دیلیمیزین بیر کوچوجوک سؤزونو بیر اؤلچو لعل-جواهراتدن اوستون بیلدیم. هر ایکیسینی وطنیمیزین و دیلیمیزین ابدیتی اوچون ائتدیم. نه باجاردیمسا، اونو ائیلدیم. یاخشی نه باشلادیمسا - اونو گؤیردین! سهولریمی تکرار ائتمیین! سیزه وصیتیم بودور!.. سیزه اوچ امانت قویوب ارن بابالار: دیلیمیز، غیرتیمیز، وطنیمیز - جان سیزین، جان اونلار امانتی!»
قایناقلار ادعا ائدیر کی، سون نفهسینده شاه اوغلو تهماسیبه «گؤزومون نورو، چیخ باییرا، من گئتمهلییهم» دئییب.
دونیاسینی دییشنده شاه ایسماییلین ۳۷ یاشی وار ایدی. بو عمرونون ۲۴ ایلینی او، صفوی دولتینین شاهی اولموشدو.
«روزتوس صفوییه» اثرینین معلوماتینا گؤره، شاه ایسماییلین دونیاسینی دییشمهسی اینسانلاری و بوتون سلطنت اعیانلارینی اوزونتولو بیر درده بورودو، عمومی بیر چارهسیزلیک و حرکتسیزلیک هامییا سیرایت ائتدی. لاکین سلطنتین تانینمیش اعیانلاریندان اولان دیو سلطان روملو، کؤپک سلطان اوستاجلی و دیگرلری باش وئرمیش بو ایتکی ایله باریشماغا و شاه ایسماییلین دفن ائدیلمهسینین قاچیلماز اولدوغونو اینسانلارا آنلاتماغا چالیشدیلار. بوندان سونرا شاه ایسماییلین دفن مراسیمینه باشلاندی. شاه ایسماییلین دفن مراسیمینه آستراباددان اولان دینی ایشلر صدری امیر جمال الدین محمد رهبرلیک ائدیردی. اؤلکهنین ان نفوذلو، ان حؤرمتلی دین خادیملری، دولتین امیرلری، اعیانلاری، صوفی خلیفهلری و مریدلری بو مراسیمده اشتراک ائدیردیلر. امیر جمال الدینین رهبرلیگی آلتیندا شاه ایسماییلین نعشی یویولوب کفنه بوروندو و دفن نمازی قیلیندی. سونرا دا شاه ایسماییلین نعشی امیر جمالد اینین رهبرلییی، صوفیلر دستهسینین و قورچولارین موشایعتی ایله اردبیله یولا سالیندی. او، شیخ صفی توربهسینده اولو اجدادی شیخ صفی الدینین قبری یانیندا دفن ائدیلدی.
صفوی ایدئیالاری گلوبال بیر ایدئیا ایدی، لاکین بو ایدئیالار باشقالاری طرفدن هم اوغورلاندی، هم ده تحریف ائدیلهرک یئنی راکورسدا اورتایا گتیریلدی. محض «گون گؤرهنلرین» یئتیشدیردیی شاه بابام ۱۴ ایللیک حاکمیتی دؤورونده ۱۴ ایالت فتح ائدیب و بؤیوک تورک جغرافییاسیندا میللی دولت قورا بیلیب.
بیز سنین واریثلرینیک، ای پیریم مورشودوم!
دونیانین سونونا قدر خاندانلیق وار اولاجاق و قیزیلباشلیق داوام ائدجک.
روحون شاد اولسون، شاه
یا هوووو!!!
