Kult.az ادبیاتشوناس پروانه مممدلینین ترجمهچی علی شوکرو ایله علمده و ادبیاتدا ایران تئرمینین یارانماسی، ایلکین جغرافی حدودلاری، ایرانی ایداره ائدن شاهلار و س. ایله باغلی مصاحیبهسینی تقدیم ائدیر:
- «ایران» سؤزو نئجه یارانیب؟ «ایران» ایصطیلاحی ایلک دفعه هانسی عصرده، هارادا و کیم طرفیندن سؤیلنیلیب و یا یازیلیب؟ بونونلا باغلی منبع گؤستره بیلرسینیزمی؟
- «ایران» سؤزونو، اگر سهو ائتمهسهم، بیرینجی دفعه ایندیکی افغانیستان تورپاغیندا یاشامیش، بعضی روایتلره گؤره فیردوسینین اوستادی اولموش اسدی طوسی و داها سونرا ابولقاسیم فردوسی ایشلدیب. فردوسی یازدیغی «شاهنامه» اثرینده ایران کلمهسی ایشلدیب و بو دا چوخ ماراقلیدیر کی، اونون شهرلرینی و حدودلارینی دا معین ائدیب.
دئدییم کیمی، من بیلدییم قدر، اسدی طوسی بو سؤزو بیرینجی دفعه ایشلدیب. فردوسی ۱۰-جو-۱۱-جی عصرده سلطان محمود غزنوینین حاکمیتده اولدوغو دورده یاشاییب. او زامان بغداد خلیفهسی، عباسی خلیفهسی ده موجود ایدی. اما اصلینده دفاکتو اؤلکهنی ایداره ائدن غزنوی حکمداری سلطان محمود ایدی. بغداددا اونون سؤزو کئچیردی. تورک دونیاسی او زامان چوخ اوزده ایدی. ائله فردوسی تورک دونیاسینین، تورک حکمرانلارین ساراییندا یئتیشدیریلمیش بیر فیگور، شاعر اولوب. او تاریخدن داها چوخ، منجه، تورکلرین تاریخینی قاباردیب. هر شئی اونون الینده ایدی. حتی بغداد خلیفهسی ده اونونلا حسابلاشیردی. بونا رغما گلیب بیر دنه فارس شاعرینه اجازه وئریب کی، فارسلاری گؤتوروب گؤیلره قالدیرسین. او ایسه تورکلری معین یئرده تحقیر ائدیب، آلچالدیب. حکمدارلار او زامان تکجه گوجلریله، وارلیقلارییلا، دولتلری ایله دئییل، داها چوخ چئورهلرینده اولان ادیبلرله فخر ائدیردیلر. بو چوخ اهمیتلی ایدی. فردوسی بیرینجی دفعه ایران مسئلهسینی او زامان اورتایا قویور. اونون تصویر ائتدیی ایران حاضیرکی ایران جغرافییاسی ایله اوست-اوسته دوشمور. سونرادان فردووسی یازیردی: «چو ایران نباشد تن من مباد...» (ایران اولماسا، من ده اولماییم. منیم ده جانیم اولماسین. اگر ایران اولماسا، بو اؤلکهده هئچ بیر نفر ده ساغ قالماسین).
- «شاهنامه» اثری دوروموزده، خصوصیله پان-ایرانچیلار و پان-فارسلار طرفیندن تاریخی اثر کیمی قلهمه وئریلیر، بیر چوخلارینا گؤره ایسه بو بیر افسانهدیر و رئال حیاتلا علاقهسی یوخدور. سیزین بو حاقدا فیکرینیز؟
- فردوسینین «شاهنامه»سی اصلینده بیر ناغیلدیر، افسانهدیر و رئال حیاتلا هئچ بیر علاقهسی یوخدور. فردوسی بو افسانهنی او قدر گؤزل دئییب کی، هر کس اونون وورغونو اولوب و اورادا باش وئرهنلرین رئال اولماسی و اونون اؤز تاریخی اولماسینی آرزولاییب. فردوسی «شاهنامه» اثرینین ۱۴-جو حیصهسینده، ۱۲-جی داستانیندا، ۲۹-جو بنددن باشلاییب ایرانین حدودلارینی گؤستریر. همین حدودلار داغلا باشلاییر و «قاف» داغینا قدر داوام ائدیر. فیردووسینین اثرینده یازیب وصف ائتدیی ایرانینین جغرافی حدودلاریندا هئچ بیر دنیز و یا گؤل بئله یوخدور. بورادا ایران اراضیسی داخیلینده اولان و فردووسینین ایران تورپاغیندا اولماسینی آرزولادیغی بیر نئچه شهرین آدی چکیلیب (عمومیلیکده ۲۷ شهر). بونلارین هئچ بیری ایندیکی ایران اراضیسینده دئییل، افغانیستان و اونون قونشو اؤلکهلری (اؤزبکستان، پاکیستان و ب.) اراضیسینده یئرلشیر. فردوسی ایندیکی افغانیستان تورپاغینا اولدوقجا یاخین بیر یئرده یئرلشن کرمان شهرینی بئله ایرانین بیر حیصهسی حساب ائتمیر. «شاهنامه» ۶-جی فصلین ۲۱-جی بیتینده (دارای درابین شاهلیغی) فردووسی بئله یازیر: «دارا ایراندان کرمانا چاتاندا اوردو باشچیلارینین ۲ حیصهسینی گؤرمهدی...»
عینی قایدادا ایندیکی ایران دئییلن اراضیده یئرلشن بیر نئچه شهرین آدی چکیلسه ده، هئچ بیری ایراندا یوخ، باشقا اؤلکهنین حدودلاریندا گؤستریلیب.
- بس او زامان فیردووسی مشهور اثرینده «ایران» دئیهنده، جغرافی اراضی کیمی هارانی نظرده توتورموش؟
- فردووسینین همین فصیلده «ایران شهرلری» کیمی قید ائتدیی شهرلرین آدلاری بئلهدیر: قرچقان، بوست، طالقان، فاریاب، بلخ، اندراب، گوزگان (جوزهجان)، پنجهیر (پنشیر)، بامیان، مولیان، بدخشان (بدخشان)، آمو، زم، خوتلان، شقنان، ترمز، ویسگرد، بخارا، سوغد (سون ایکی شهری اله آلماغی توصیه ائدیر – فاکتیکی اولاراق ایران تورپاغیندا یئرلشمهییب)، نیمروز، هندووان، کشمیر، کابل، قندهار، آلانان. گؤردویونوز کیمی بو شهرلرین هئچ بیری ایندیکی ایران اراضیسینده دئییل، دئمک اولار کی، چوخو ایندیکی افقانیستان اراضیسینده یئرلشیر.
«شاهنامه»ده اولان باشقا بیر ماراقلی فاکت شهرلرین آدینین نئچه دفعه چکیلمهسیدیر. من کیچیک بیر آراشدیرما آپارمیشام، نتیجه اعتباری ایله کابل ۱۵۹، زابل (بو، ایراندا اولان زابل شهری دئییل، افغانیستاندا زامان-زامان زابلستانین مرکزی اولان – کابیله یاخین یئرده یئرلشن بیر شهردیر)، بلخین آدی ۶۳، کشمیرین ۱۷، نیمروزونکی ۳۲ دفعه چکیلسه ده، قدیم ایران شهرلری اولماسی ادعا اولونان هگمتانه ۰، پاسارگاد ۰، مرودشت ۰، اکباتان ۰، همدان ۱، سپاهانین ۲ دفعه آدی چکیلیب. مازاندارانی فردوسی ایرانا عایید ائتمیر.
تاریخه نظر سالساق، ایران جغرافی باخیمدان افغانیستان اراضیسینده یئرلشیرمیش و ایندیکی ایرانا هئچ بیر عایدیتی اولماییب. فردووسینین «ایران» دئیه آدلاندیردیغی، اؤزونه وطن سایدیغی ایران ایندیکی افغانیستانین اراضیسی ایله اوست-اوسته دوشور.
- ایران دونیا سیاسی خریطهسینده نه زاماندان گؤرونمهیه رسمی تانینماغا باشلادی؟ بعضی سیاستچیلریمیز، یا دا ایرانا مخالیفلر «ایران آدلانان اؤلکه» مفهومو ایشلدیرلر...
- بورادا ایکی مسئلهیه آیدینلیق گتیرمک ایستییرم. افسانهده اولان ایران بارهده دانیشدیق، لاکین ایران بیر اؤلکه کیمی دئمک اولار، محض نادر شاهدان سونرا آرا-سیرا ایشلنیب. قاجار دؤورونده «ممالک محروسه (قورونموش مملکتلر)» و بعضا ده «ممالیکی-محروسه قاجار (قاجارا منصوب مملکتلر)» آدلانیب. بو، سادهجه، بیر آد اولوب – میللت و خالق دئییل. سیاست عالمینده ایسه بو کئچهن عصرین ۳۰-جو ایللرینده باش وئریب. بیرینجی اصلن اؤزبک میللتیندن اولان سعید نفیسی آدلی تانینمیش عالیم بو حاقدا بیر مقاله یازیر و تکلیف ائدیر کی، اؤلکهنین آدی «ایران» اولسون. بو تکلیف ساوادسیز رضا شاها خوش گلیر و ۲۷ دکابر ۱۹۳۴-جو ایلده ۶۰ اؤلکهیه مکتوب یازاراق خواهیش ائدیر کی، بوندان سونرا باشچیلیق ائتدیی اؤلکهنین آدینی «پرسییا»، «پرس»، «پرسه»… یوخ، محض «ایران» آدلاندیرسینلار. حتی بوندان اوزون مدت سونرا تورکییه سفیرلییی ایله قارشیلیقلی راضیلیغا گلیرلر کی، تورکییه «عثمانلی» دئییل، تورکییه آدلانسین و اونون مقابیلینده تورکییه ده قبول ائدیر کی، ایندیکی «ایران» دئییلن اراضییه «عجم» یوخ، «ایران» آدی وئریلسین.
- بو آد دیشمه یقین کی، حاکمیته پهلویلرین گلیشی ایله، رضا شاهین واختیندا باشلادیلدی.
- بلی، رضا شاهین واختیندان، حاکمیته گلندن تخمیناً ۱۰ ایل سونرا. شرایط یارانمیشدی، باشقا میللتلری سوسدورماغا نایل اولموشدو. اؤز حاکمیتینی تثبیت ائلمیشدی و باشلامیشدی ایستدیی ایشلری گؤرمهیه. مدنیت، اجتماعی ساحهده «اصلاحاتلار»آ باشلادی. جاماعاتا نئجه و نه جور پالتار گئیمک قایدالاری تطبیق ائلدی.
- یعنی رضا شاهین «اصلاحات»ی، دیکتاتورلوغو خاریجی گؤرونوش، گئییمله باشلادی. ساققال دا ساخلاماق اولمازدی، هامی آوروپا قیافهلی اولمالی ایدی، لاپ ۱-جی پیوترون گئییم اصلاحاتلاریندا اولدوغو کیمی. سونرا ایسه اورداکی خالقلاری بیر دیل و واحید اتنوس کیمی گؤرمک پلانلاری حاضرلاندی... و او دؤوردن باشلایاراق فارس شووینیستلری اولمایان تاریخ یارادیر، موجود اولان تاریخی محو ائدیرلر، هر شئیی منیمسهمک ایستییرلر. اونلار قدیم تورکلرین ان اؤنملی نیشانهلریندن اولان کورگانلارین تالانماسینا دا گؤز یوماراق، تورک نیشانهلرینی سیلیرلر.
- بلی، بو هله باشلانغیج ایدی. ان تهلوکهلیسی اؤلکهنین غیری-فارس ساکینلرینی فارسلاشدیرماغا یؤنلمیش پلان ایدی. رضا شاهین دورونده اکثر تورک توپونیملری گئنیش حالدا دییشدیریلمهیه باشلادی. تانینمیش ماسون محمد علی فروغینین بونؤورهسینی قویدوغو فارس دیلی آکادمییاسی محض بو ایشلرله مشغول ایدی. بوندان علاوه، بیر چوخ تاریخی عابدهلر ده محض همین دورده ساختالاشدیریلدی و «ایران» دئییلن اراضییه تاریخ یازیلدی. بوندا غرب اؤلکهلرینین ده بؤیوک دستیی وار ایدی. مثال اوچون تخت جمشید دئییلهن یئر نئجه یاراندی؟ تخت جمشید اصلینده شومرلرین عابدهسی اولوب. بونا عایید تاریخی فاکتلار وار. اونون یارانماسیندا غرب اؤلکهلرینین بیرباشا «کمکی» و اشتراکی اولوب.
معاصر دؤوروموزه یاخین عصرلرده نادر شاه مغان دوزونده ائل آغساققاللارینی باشینا ییغیر و اله کئچیردیی اراضینی صفویلرین سلالهسیندن اولان بیرینه کئچمهسینی تؤصییه ائدیر، لاکین همین شخص بونو قبول ائتمیر. بوندان سونرا اؤزو تاختا چیخیر و بیرینجی دفعه اؤزونو «ایران شاهی» آدلاندیریر. بورادا بیر نئچه مقاما دقت یئتیرمک لازیمدیر: ۱. نادر شاه حکمرانلیق ائتدیی اراضیلرین بیرینجی شمال حیصهسینی آزاد ائدیب، قالان اراضیلری ایسه تاختا چیخاندان سونرا ائدیر؛ ۲. نادر شاه اؤزو اصلن خراسان ویلایتینده یئرلشن کلات بؤلگهسیندن اولوب و بو شهر همین فردووسینین ایران حدودلاریندا، یاخود اونا چوخ یاخین بیر یئرده یئرلشیر. محض اونا گؤره ده اونون «ایران» سؤزوندن ایستیفاده ائتمهسی نرمال حساب ائدیلیر. حتی نادر شاه قتله یئتیریلهنده اونون اساس قورویوجولاری محض ایندیکی افغانیستاندان اولوب. اونون یئرینه تاختا کئچن ده افغانیستان شهرینده حکمران تعیین ائدیلمیشدیر.
- نادر شاهین کلاتدان اولدوغونو سؤیلدینیز. بئله عادیل ساواشچی، گؤرکملی شخصیتی یئتیشدیرهن بو مکان نئجه بیر یئر اولوب؟ بیر ده نادر شاهین میللی منسوبلوغو حاقدا نه دئیه بیلرسینیز؟
- کلاتا سونرالار کلات نادیری ده دئییلیردی. رلیفی سرت اولدوغو اوچون اورا گئدیب چیخماق اولدوقجا چتین ایدی. داغلیق بیر اراضیده یئرلشیردی. قید ائدیم کی، نادر شاهین یئرینه سونرالار قارداشی اوغلو گلدی. او اؤزونه «عادل شاه» لقبی وئرهن ۲۴ یاشیندا بیر گنج ایدی. اونون سون حکمرانلیق یئری هرات اولوب و افغانیستانین نادر شاه اوچون نه درجهده اهمیتلی اولدوغونو گؤستریر.
سؤزسوز کی، نادر شاه تورک افشار ائلیندن اولوب. اونون لقبی ده بونو گؤستریر. نادیر شاهین وطنی اولان کلاتدان ۱ کیلومتر آرالی اولان ارغون شاه دربندی دئییلن بیر یئرده یئر سطحیندن ۱۵ م هوندورلوکده نادیر شاهین امری ایله گولبون افشار آدلی سارای شاعرینین نادر شاهین وصفینه دئدیی شعیر داشا حک اولونوب. بو سند نادر شاهین هانسی میللته منسوب اولدوغو و هانسی دیله اوستونلوک وئردیینی آیدین گؤستریر. شعیر بئله باشلاییر:
ابتدا حمد خدایی عهد و فردی قدیم
قادرالمضاحلی او عالیمی دانا و حکیم
او کی، بو کونی-مکانی یارادیب قدرتدن،
او کی، بو بهری-بری خلق ائلهییب شوکتدن.
ایکی عالمده اودور بندهلره یاوری-یار،
حیکمتیندن گؤرونور بندهلره هر آثار.
...
او شاهنشاهی فلک مرتبه چرخ سریر،
شاه نادیر کی، آدی تک یوخ میثل او نظیر.
دئمک اولماز او شاهنشاه، بلکه اولا پیغمبر،
یا مقرب ملک ایدیر اولوب از نوعی بشر.
بو تورک، اؤزو ده همین دؤورده ایشلهنهن اسکی آذربایجان شعر دیلیدیر.
