عاقیل آذردخت گونئی آذربایجانین میللی فعاللاریندان بیریدیر. ۱۹۵۷-جی ایلده دوغولان میللی فعال اردبیلده یاشاییر. ۱۹۸۰-جی ایللردن آذربایجان تاریخینی آراشدیرماغا باشلایان آذردختون بیر چوخ آراشدیرما اثری چاپ اولونوب. او، اردبیللی «حاجی باباخان»، «شاه اسماییلین سوی کؤکو» و ب. کیتابلارین مؤلفی‌دیر.

کولت. آذ آذردوختون میللی حرکاتلا باغلی یازیسینی تقدیم ائدیر:

میللی حرکات نه دئمک‌دیر؟ نه واخت و نئجه یارانیب؟

میللی حرکات مدنیتی - مدنی سویقیریما توش گلن بیر میللتین، سویقیریما قارشی مقاومت گؤستریب دیره‌نن ایگید و دوشونجه‌لی اینسانلارین حرکاتیدیر. دئمک، میللی حرکات، مدنی، سیاسی، اقتصادی حاقسیزلیغا توش گلن بیر میللتین بئینی و مقاومت سنگریدیر!
هر بیر سیاسی-مدنی حرکاتین آمالی و زمینلری اولدوغو کیمی، میللی حرکات دا بو غایه‌دن استثنا دئییل. بو مسئله حاقدا یازماق چتین اولسا دا، بونا چالیشاجاغام.

نصرالدین شاه قاجارین دؤورونده آنتی‌تورک حرکاتی ماسونلارا، خصوصیله اینگیلیس آگنتلیینین سئچیلمیش مأمورلارینا، ائدوارد براون (ایراندا بهاییلیک و پان یرانچیلیغین یارادیجیسی) و میرزا آغا خان نورینین (نصرالدین شاهین باش وزیری) سارای چئوریلیشینه قارشی فورمالاشمیشدی. بو مقاومت تفکرو مشروطه اینقیلابیندا دا آرتیق اؤزونو گؤستریب. آذربایجان ایالتینین، تبریزین و اوندان سونرا شیخ خیابانینین، حاجی باباخان اردبیلینین، حیدر خان عمی اوغلونون، شیخ جعفر پیشورینین و باشقا میللی کیملیک مباریزه‌سی آپارانلارین واسطه‌سیله داوام ائدیب. میللی حرکات ۲-جی دونیا محاربه‌سینه قدر کول آلتیندا قالان کؤز کیمی اولوب.

۱۳۲۰-جی ایلده یئنی‌دن پارلایان میللی حرکات ۱۳۲۴-جو ایلده (۱۹۴۵) آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی آدی ایله اوزه چیخیب. آذربایجان ویلایتلرینده مختاریت اعلان ائدیلیب. لاکین ۱۳۲۵-جی ایلین ۲۱ آذرینده (۱۹۴۶، ۱۲ دئکابر) آمریکا و اینگیلتره‌نین حربی و سیاسی یاردیمی ایله پهلوی حاکمیتی آذربایجان تورپاقلارینا اوردو یئریده‌رک، گئنیش میقیاسلی قتلعاملارا باشلادی: ۵۵ مین آذربایجان تورکونو قتله یئتیردی. بونا باخمایاراق، آذربایجانلیلارین میللی حرکاتی حاق یولوندا اولدوغونا گؤره محو اولمادی. یئنه کول آلتیندا قالان اودا چئوریلدی.
شاه رژیمینین قتلعامینی اونوتمایان آذربایجانلیلار ۱۹۷۹-جی ایلده یئنی‌دن آیاغا قالخاراق اؤز حاقلارینی طلب ائتدیلر. تبریز پهلویلره قارشی اینقیلابین مرکزینه چئوریلدی. شاه سلاحلی قوه‌لری او دؤورده تبریزده فؤوق العاده وضعیت اعلان ائدیب، شهره حربی بؤلگه ایستاتوسو وئردی. لاکین تبریزلیلرین دیرنیشی و مقاومتی نتیجه‌سینده ۱۹۷۱-جی ایلده شاه رژیمی چؤکدو.
شاه رژیمینین داغیلماسینا باخمایاراق، ایراندا آذربایجانلیلارا قارشی آنتیتورک سیاستی باشلادیلدی. ساوادسیزلیق، یوخسوللوق و قتلعاملار قورخوسو ایله آذربایجاندا میللی حرکاتین آرادان قالدیریلماسینا چالیشیلدی. میللی و مدنی فعاللارین سایی آزالدی.
لاکین ایران اینقیلابیندان سونرا تکجه آذربایجاندا یوخ، ایراندا دا بوتون ائتنیک قروپلار آراسیندا میللی مجادیله باشلادی. تبریزده شریعتمدارینین (دینی خادیم) طرفدارلاری خلق مسلمان حرکاتینی باشلاتدی. گنبد کابوسدا (شهر) تورکمنلر عصیان ائتدی و دیگر بؤلگه‌لرده ده اعتراضلار اولدو. بو مقاومت و مباریزه بو گونه قدر داوام ائدیر.