با نگرشی بر نام طوایف و گستردگی سرزمینهای تحت حکومت ترک‌ها (در مشرق از اورال- آلتای تا مغرب و سرزمینهای بالکان؛ در شمال از اقیانوس منجمد شمالی تا به جنوب و سواحل اقیانوس هند) میتوان دریافت که ترکها در شکل گیری تمدن‌ها نقش غیر قابل انکاری را ایفا نموده‌اند.

بدیهی است، ترک‌ها از کهن‌ترین ساکنان ایران امروزی هستند که حتی قبل از آمدن مادها به ایران، در این سرزمینها، در قالب قبیله‌های متعدد زندگی میکردند، در آن زمان به این سرزمینها "خون اِیرَث" (سرزمین هونها) اطلاق میشد. نام اماکن موجود در لغت‌نامه‌های جغرافیایی ایران قدیم و امروزی، وجود اشخاصی با اسامی ترکی در پیکره‌ی حکومت‌های قدیمی ایران بسان "اَهمَنی‌"‌ها (هخامنشی) و اشکانی‌ها، از سویی نیز تعدد سنگ نوشته‌ها و کتیبه‌های میخی در ایران، وجود لغات ترکی در "اوستا" و "شاهنامه" نیز گواهی دگر است که ترک‌ها ریشه‌ی دیرینی در ایران دارند.

عنایت‌اللّه رضا در کتاب "ایران و ترکان در روزگار ساسانیان" در تشریح و تبعات ازدواج خسرو انوشیروان یکّم با دختر خاقان ترک می‌نویسد: "هرمز پیوسته پیروز بود هر چه می‌خواست بدان می‌یافت، مردی خردمند.... از خالگان ترک خویش خوی گرفته بود."

محمود گَردیزی در کتاب "زین‌الاخبار" می‌نویسد: "بهرام گور بهر زبانی سخن گفتی، به وقت چوگان زدی پهلوی گفتی و اندر حربگاه ترکی گفتی و اندر مجلس با عام دری گفتی... و چونان در کشتی نشستی زبان نبطی گفتی."

علیرغم اینکه طرفداران شوونیزم فارسی حضور ترک‌ها در ایران را محدود به دوران مغولی! می‌پندارند! "سید محمد علی داعی‌الاسلام" در مقدمه‌ی کتاب فرهنگ نظام چنین می‌نویسد: "آمیزش فارسی با ترکی در همان اوایل اسلام شده است نه در اثر سلطنت مغول، زیرا در آثار اولیّه ادبیات فارسی نیز الفاظ ترکی است حتّی می‌توان گفت آمیزش ترکی و فارسی خیلی قبل از اسلام واقع شده، چه ترکان قدیم همسایه ایران بودند و با آن مرابطه داشتند. ایران قدیم میان ترکها، سامی‌ها واقع شده بود و باعث آمیزش سه زبان آریایی، سامی و ترکی گردیده است."

لغت‌شناسان نامی دنیا نیز چنین نتیجه گرفته‌اند که در زبان فارسی نزدیک به بیست‌ هزار واژه با منشا ترکی وجود دارد. (برهان قاطع، به کوشش محمّد عباسی، ص۱، ذیل لغت تنگری) اَوستا شناس معروفی چون "ابراهیم پورداود" در مقدمه‌ی کتاب "فرهنگ بهدنیان" این چنین می‌نویسد: "در متون اَوستایی هنوز لغات یونانی، عربی، ترکی به چشم می‌خورد."

استاد ملک الشعرای بهار معتقد است که اگر زبان فارسی را یک مجموعه به حساب آوریم، نصف آن از زبان ترکی برگرفته شده است؛ در اشعارش این چنین می‌نویسد:

"گرچه عرب زد چو حرامی به ما/ داد یکی دین گرامی به مانصف زبان را عرب از بین برد/ نصف دگر لهجه به ترکان سپرد."

در کتاب عظیم‌الشان مسلمانان "قرآن" نیز کلمات ترکی بکار رفته است. در این باره "واسیم محمد علی‌اف" نیز مقاله‌ای نوشته است. (آذربایجان فیلولوژیاسی مسئله‌لری.ص۸۴-۹۳. ۱۹۸۳. باکی.)