در بارۀ گفته های طباطبائی در فراز قبلی چند نکته را باید از جناب ایشان پرسید:

الف ـ نو استقلال بودن آن کشورها چه دخلی می تواند به ما داشته باشد؟ حتّی اگر فرمایش شما را پذیرفته و آنها را فاقد معیارهای لازم برای کشور بودن بدانیم؛ باید بگوییم: بهتر بود در بارۀ مکانیسم تأثیرگذاری منفی آن قبیل کشورها توضیح می دادید و می فرمودید چرا باید کشوری چون ایران ما با آن عرض و طول مادی و معنوی که شما برای آن بیان می کنید؛ باید به این میزان که ترسیم فرموده اید از دست این همسایه های کم وسعت بی تاریخ و فاقد خیلی چیزهای دیگر معذّب و منفعل باشد و به تعبیر شما به عنوان یک مشکل طرح شود. جای شکرش باقی است که آقای طباطبائی در این کشور مسئولیّتی ندارند وگر نه با این دیدگاه سر و کار رابطۀ ایران با همسایگان و کلّ منطقه با کرام الکاتبین بود.
حتماً طباطبائی توقّع ندارد که کشورهای مورد اشاره برای مقبول گشتن به عنوان یک کشور خود را با متر و معیارهایی شخصی ایشان مطابقت دهند. کشور و ملّت بودن تعریفی و معیارهایی دارد. تاریخ جهان نیز مشحون از ظهور و سقوط تمدّن ها، دولت ها و کشورها بوده است. لیکن از نیمه های قرن بیستم به بعد حالت تثبیت شدۀ نسبی در مرزهای کشورها پدید آمد و جغرافیای سیاسی جهان کمتر از گذشته مورد تغییر و دگرگونی قرا گرفت. از زمان مورد اشاره به بعد کشورهای بسیاری در صفحۀ سیاسی جهان پدیدار گشتند و از طرف کشورهای دیگر که سابقۀ بیشتری در کشور بودن داشتند، به رسمیّت شناخته شدند. برخی از این قبیل کشورها از سابقۀ تمدّنی قابل توجّهی برخوردار بودند و برخی نیز از این حیث غنی نبودند لیکن همۀ آنها انسان هایی بودند که برابر با امکان و اقتضاء طبیعت و اقلیم خود از سرمایه های خاصّ مادّی و معنوی خود برخوردار بودند. در اینجا دیگر بحث کم و زیاد معنایی ندارد و خود ایشان هم اگر در آن موقعیّت و اقلیم بودند؛ بهتر از آنها نمی شدند.
در میان کشورهایی که آقای طباطبائی آنها را زیر کتک گرفته اند؛ عراق مثال خوبی است. آنها وارث تمدّن های سومر، بابل، آشور و ... بودند و روزگاری نیز مرکزیّت امپراتوری بزرگ اسلامی را در اندرون خود داشتند. آذربایجان هم کم مثالی نیست. آذربایجان تا بوده مرکز هنر و صناعت و ادب بوده، هم ادب فارسی و هم ادب ترکی. ایشان چگونه نمی توانند نام کشور بر این دو ناحیه اطلاق کنند. تهدیدات امنیّتی که ما در گذشته و حال از این دو جانب داشته ایم؛ بیشتر معلول عدم آمادگی و حاکمیّت کج بینی بر ذهن و عمل خود ما بوده است و گر نه به لحاظ نظری و در عرف سیاست هر همسایه ای برای هر کشوری همیشه یک تهدید بالقوّه است، مگر آنکه عکس آن ثابت شود.