دکتر محمدعلی همایون کاتوزیان توانسته است در کتاب اقتصاد سیاسی ایران در شش صفحه (194 الی 200) تصویر عینی‌تری از جنبش خودمختاری خواهی آذربایجان و فرقه دموکرات ارائه دهد.

ایشان در این کتاب اصل مساله فرقه دموکرات آذربایجان و علت تشکیل آن را چنین بیان می‌کند: در دوره مشروطه هدف بیشتر انقلابیون مترقی (و به خصوص انقلابیان ایالات) کاهش قدرت استبدادی مرکزی و تغییر ماهیت قدرت در ایالات از طریق ایجاد انجمن‌های ایالتی و ولایتی دایمی بود. این خواسته تا اندازه‌ای در قانون اساسی ایران تبلور یافته است. شورش نافرجام دموکرات‌های آذربایجان به رهبری شیخ‌محمد خیابانی ناشی از انکار این حق قانونی مردم آذربایجان (و سایر نقاط) بود. رضاشاه که شبه مدرنیست و مستبدی ناسیونالیست، به بدترین معنای کلمه بود، به خصوص اقلیت‌های زبانی و خاصه ترک‌زبانان را که از لحاظ تعداد بیشترین و از لحاظ اجتماعی اقتصادی پیشرفته‌ترین اقلیت بودند، تحقیر می‌کرد. سپس نوبت به کردها رسید، اما آنها «آریایی» بودند و زبان کردی یکی از گویش‌های ایرانی است. اگرچه سلحشوری و خصال نظامی‌شان خیره کننده است اما از لحاظ اقتصادی، از آذربایجانی‌ها عقب‌ترند. در دوران رضاشاه بی‌عدالتی نظامی-اداری در همه جا وجود داشت، اما آذربایجانیان بالنسبه، بیشترین فشارها را تحمل کردند. با سقوط استبداد رضاشاه، تقاضای عدالت بیشتر از سوی آذربایجانی‌ها و (کردها) اجتناب ناپذیر می‌نمود.

جنبش خودمختاری، به خصوص به سبب تجاوز آشکار دولت مرکزی به حقوق آذربایجانی‌ها شتاب گرفت. این یک جنبش گسترش یافته شهری بود که از حمایت بسیاری در تهران نیز برخوردار بود. فرقه دموکرات آذربایجان دوباره سازمان یافت و سید جعفر پیشه‌وری یکی از دموکرات‌های قدیمی که بعدها کمونیست شده بود، در راس آن قرار گرفت... اندکی بعد مجلس ایالتی انتخاب شد و در اواخر 1324 در یک حرکت سریع و بدون خونریزی ارتش مستقر در آذربایجان خلع سلاح شد... این واقعیت که مردم آذربایجان سالها در رنج بی‌عدالتی بسر برده بودند، انکارناپذیر است؛ و به هر حال، آنان احتمالا تقاضای سهم بیشتری در اداره امور خود مطرح ساختند.

کاتوزیان پایان این یک سال مبارزه برای خودمختاری را چنین شرح می‌دهد: بعد از اشغال دوباره شهرهای آذربایجان، سربازان بزرگوار دولتی به دستور صریح محمدرضاشاه به مجازات دسته جمعی مردم بی‌گناه و بی‌دفاع دست زدند و قتل، آتش‌سوزی، غارت و تجاوز به عنف در مقیاسی گسترده اعمال شد. این بار آذربایجان نه بوسیله خارجیان بلکه به وسیله هموطنان ایرانی مورد تجاوز قرار گرفته بود! از آن روز به بعد 21 آذر که روز ارتش نام گرفته، تعطیل رسمی بود، و در این روز «آزادی آذربایجان» جشن گرفته می‌شد.