فزلوللاه نیمینین سماوی کیتابلارا برابر توتولان «جاوی‌داننامه» کیتابین‌دا قورانی-کریمین «الله آد‌مه هر شئیین آدینی اؤیرت‌دی» آی‌سی اساسین‌دا «الله آد‌مه (ا.س.) ۳۲، محمد پیغمبره (ا.س.) ۲۸ کلامی اؤیرت‌دی» یازیردی. اصلین‌ده، ۳۲ اسکی آذربایجان و یا فارس الیفباسین‌دا، ۲۸ ایسه عرب الیفباسین‌دا اولان حرفلرین سایی‌دیر. هوروفیلرین منتیقینه گؤره، بوتون اشیالارین آدی و موختلیف علملرین (او جمله‌دن، قورانی-کریمین) اؤیرنیلمه‌سی بو حرفلرین سایه‌سین‌ده مومکون‌دور. آخی، دوغرودان دا بئله‌دیر. هوروفی‌لییه عایید بعضی مثاللار گؤسته‌رک:

«وسیتنامه»ده ۱۲۴ مین پیغمبر سایی بئله ایفاده اولونور:
۳ x ۳۲ مین + ۱ x ۲۸ مین = ۱۲۴ مین؛ ۳ (اود، سو، هاوا)+۱ (تورپاق) =۴ اونسور
ابجد هئسابییلا، هاجیب (قاش): ه—۸ + آ (الیف) –۱+ ج –۳ + ب –۲ = ۱۴ ؛
وجد (اوز): v –۶ + ج –۳ + ها –۵ = ۱۴ ؛ ۱۴+۱۴=۲۸ یاخود،

ساقی لبین‌دن دوغموشوز یعنی کی، «بئی»دن »لام» ایله،
فطرت گونون‌دن تا ابد شول دایه‌دن‌دیر شیریمیز.

«بئی» حرفی (ابجه‌دی--۲) «لام» (ابجه‌دی--۳۰) ایله یازیلیش‌دا «لب» (دوداق) اوخونور. بونلاری نظره آلساق بو بئیت‌ده،--ائی علم پایلایان (یعنی، الله) دوداغینین اول! کلمه‌سین‌دن (یعنی، ۳۲ سایه‌سین‌ده) یاراندیق، و یارانیش گونوموزدن ابدیاتا قدر او دایه‌دن (یعنی ۳۲-دن) بهرلنجییک (سود امجییک)،--دئییلدیینی آنلامیش اولاریق. باشقا بیر مثال‌دا، اینسان اوبرازینین اوز گیزگیلرین‌ده «سبولمه‌سان» تاپیلماسی (۱۴ آیت اولدو، سبولمه‌سان دئرلر اونا) واریانتی وئریلیر.سبولمه‌سان قوران کلامی اولوب، قوشا گؤندریلمیش آی‌لر معناسینی داشیماقلا، ۷ آی‌دن عبارت تکرار گؤندریلمیش «فاتیهه» سوره‌سینه عاییددیر. بو باره‌ده قورانین «ال-هیجر» سوره‌سینین ۸۷-جی آی‌سین‌ده بئله یازیلیب: «بیز سنه تکرارلانان ۷ آی‌نی و بؤیوک عظمت‌لی قورانی وئردیک». ماراق‌لی‌دیر کی، هوروفیلرین بؤیوک اؤن‌م وئردیی «فاتیهه» سوره‌سی ۷ آیه و ۲۸ کلام‌دان عبارت‌دیر.

قئید ائدک کی، «جاوی‌داننامه»ده آد‌م کلمه‌سی ۳۲ دفعه، محمد (ا.س) کلمه‌سی ۲۸ دفعه ایشلنمیش‌دیر. بو کیتاب‌دا «الله آد‌می اؤز سیفتی و رحمان صورتی اوزرین‌ده یارات‌دی» و «آد‌مین پالچیغینی ایکی علیمله قیرخ صاباح یوغوردوم» هدیسلری اساس گؤتوروله‌رک آد‌مه (یعنی، اینسانا) اولدوقجا یوکسک اؤن‌م وئریلیر. حقیقت‌ده «اللهین ۱۰۰ آدی وار» کیمی ایشله‌دیله‌ن ایفادنی قئیری دوزگون سایماق اولار. بئله کی، اللهین یالنیز بیر آدی وار، او دا کی، الله‌دیر! قالان ۹۹ ایسه، اللها مخصوص عمل، سیفت، خصوصیت‌دیر. مثلاً: رحمان - مئهریبان، رحیم - رحیم‌لی، رززاق - روزی وئره‌ن، خالیق - خلق ائد‌ن، باقی - اب‌دی قالان، سلام- سوله سئوه‌ن، کریم- سخاوت‌لی و س. بو خصوصیتلردن خالیق و باقی اینسانا مخصوص اولا بیلمز. قالان بوتون سیفتلری موختلیف اینسانلاردا تاپماق مومکون‌دور. اونا گؤره ده، هوروفیلر کامیل اینسانین «فنا-فیللاه» سوییه‌سینه اوجالیب، اللها یاخینلاشماسینی و «بقا بیللاه» مقامییلا ایلاهی نورلانمایا قوووشوب حاقلا- حاق اولماسینی ادعا ائدیردیلر. بونون تصدیقی اوچون، «جاوی‌داننامه»ده «کیم ایسترسه و جهد ائدرسه، ایستیینه نایل اولار» حدی‌سینین حؤکمونه اویغون اولاراق،-- الله او شخصه معنا شرابین‌دان ساقی‌لیک ائیله‌ییب سوسوزلوغونو یاتیزدیریر، - دئییلیر. بو اؤولییالارین قانونودور.

یاشام اوچون موکممل پاپاق‌چی پئشه‌سینه ییلنمیش نیمینی بؤیوک نفوذ صاحبی ائد‌ن، سماوی کیتابلارلا برابر توتولان «جاوی‌داننامه» ایله یاناشی، گؤردویو یوخولار، اونلارین چین اولماسی و یوکسک سوییه‌ده یوخو یوزماق قابیلیتی ایدی. اونون ۶ کیتابین‌دان («جاوی‌داننامه»، «نوونامه»، «وسیتنامه»، «مهببتنامه»، «ارشنامه» و «ایسکندرنامه») بیرینجی اوچو باکی‌دا یازیلمیش‌دیر. سون زامانلارین آراش‌دیرمالاری ف. نیمینین ۱۳۹۴-جو ایلده ۱-جی ایبراهیم طرفین‌دن اعدام اولونماسی فیکرینی سؤیله‌مه‌یه ایمکان وئریر. سبب اولاراق، اونون آرتان نفوذونو و توختامیشلا دوستلوق علاقه‌سینی گؤستریرلر.همین تاریخ‌ده نه تئیمور، نه ده میران شاه علینجه اطرافین‌دا اولمامیشلار.اؤلوم تاریخینین تحریف اولونماسی و تئیموریلرین اوزرینه آتیلماسینی همین دؤورده حاکمیت‌ده اولموش قاراقویون‌لولارین سیاستی ایله الاقدار اولدوغونو سؤیلییرلر.

تسوووف باره‌ده: بوتون صوفیلر کیمی نسی‌می ده تسوووف فلسفه‌سینین داشیییجیلارین‌دان بیری ایدی. تسوووف تئرمینینی ایلک دفعه ایستیفاده ائد‌ن مروف کرخی اولموش‌دور.اصلین‌ده تسوووف اخلاق‌دیر، خصوصی اخلاق نورمالاری.تسوووف تانرییا قوووشماق اوچون سئچیلمیش یول‌دور. گونئید باغدادینین معاصری شومنون بئله دئییردی: «تسوووف مادی اولاراق هئچ نیه صاحب اولماماق‌دیر و هئچ کیمین ده اونو اؤزونه قول ائتمه‌مه‌سی‌دیر». مشهور صوفی شئیخ ایبراهیم ایسه بئله دئییردی:

تسوووف کول‌لو یاخماق‌دیر ووجودون ناری «لا» ایله،
تسوووف نورو «ایللا» ایله اینسان اولماغا دئرلر.
تسوووف من‌ده اولماق‌دیر حقیقت حاق، ائی ایبراهیم،
تسوووف شعری احمد دیل‌ده بورهان اولماغا دئرلر.

«تورک ادبیاتی تاریخی» کیتابینین مؤلفی احمد کاباک‌لی تسوووفه اولدوقجا دولغون بیر تعریف وئرمیش‌دیر: «تسوووف کؤکو ایسلامیته و شریعته باغلی یوکسک اینام، فیکیر سیستئ‌می و یاشاما طرزی‌دیر». همین کیتاب‌دا مؤلفین نسی‌مییه وئردیی یوکسک قیمت ده تق‌دیره لاییق‌دیر. او بئله دئییردی: «فضولی و شئیخ قالیب ده تسوووف وادی‌سین‌ده چوخ ایر‌لی گئتمیشلردن‌دیر، آنجاق نسی‌می قدر اینانج‌لی، چیلغین و پرواسیز بیر عشق اری گؤسترمک مومکون دئییل‌دیر».

سوفیزم: صوفیلر ایلاهی عشق یولونو توتموش تسوووف فلسفه‌سینین داشیییجیلاری‌دیر. سوفیلیین یارانما تاریخی ۸-جی عصرده زوننون ال میسری و عبدالله موهاسیبی ایله باشلاییر. اصلین‌ده ایلک صوفی ابو هاشیم اس-صوفی (v. ۷۶۷، بسره) ساییلیر. اونون سورییانین رمل شهرین‌ده ایندیدک قورونموش تکیه‌سی ایلک تکیه اولاراق قالماق‌دادیر. سونرادان بیازید بیستامی و گونئید باغ‌دادی ایله داوام ائتدیریله‌ن صوفی‌لیک یئنی مئیارلارلا زنگینلشدیریل‌دی. بئله کی، بیازید بیستامی زؤهد و زاهیدلیک مئیارلارینی گتیردی، گونئد باغ‌دادی ایسه، ال-قازالی و موهییددین آرابی کیمی شخصلره مورشید اولماقلا باغداد سوفیزمینین اوستادی ساییل‌دی. ۹-جو عصرده ال-قازالی طرفین‌دن کلام، فیقه (شریعت قای‌دالاری) و تسوووف بیرلش‌دیریله‌رک صوفی‌لیک سیستئم حالینا گتیریل‌دی. موهییددین آرابی ایسه صوفی‌لیکله فلسفه‌نی بیرلشدیریب فلسفی تسوووفون بانی‌سی اولدو.تسوووف فردی کونسئپ‌سییالار اساسین‌دا اینکیشاف ائتدیی اوچون، دایلرینین آدی ایله آدلان‌دیریلان موختلیف تریقتلر (مؤولوی‌لیک، یسوی‌لیک، بکتاشی‌لیک، نقشبندییه، هوروفی‌لیک و س.) یارانمیش‌دیر. احمد کاباک‌لی یازیر کی، بو تریقتلر آراسین‌دا معین فرقله‌نمه‌لر اولسا دا، تسوووفون اورتاق سیستئ‌می آلتی مثلاًی اؤزون‌ده بیرلشدیریر:

۱) وارلیقلارین بیرلیگی (وحدتی-ویجود). یعنی یئگانه بیر وارلیق وار، Allah.Qalan هر شئی اونون مزهری، اونون ظهور ائتمه یئری، اوندان قوپان زررجیک‌دیر. بیر سؤزله الله کولل‌دور، قالان هر شئی جوززدور. بو فلسفه‌نین بانی‌سی موهییددین آرابی اولموش‌دور. او، «له ایلاهه ایللللاه» ایفاده‌سینه قارشی‌لیق اولاراق «لا مؤوجودا ایللللاه» دئییمینی ایر‌لی سورموش‌دور.
نسی‌می:
ووجودین ذاتی موطلق‌دیر، مگر کیم،
نیه کیم باخار ایس‌م آندا سن‌سه‌ن.

دئیه‌رک، - اللهین وارلیغینین موطلق بیر کؤک (باشلانغیج) اولدوغونو، هر باخدیغین‌دا اونو گؤردویونو، - بیلدیریر.

جلالددین رومی ایسه بئله دئییردی:

دونیادا و آخیرت‌ده او وار، بیر تک او وار،
تک تاپدیغیمیز او، ساختا دوم وارلیقلار،
گؤیلر ده یالان، گونش ده باغ، باغچا یالان،
هر سؤزده هر آنلام‌دا او تک گئرچک، او وار.

۲) الله نورونون تجللاسی: یعنی، پاریل-پاریل گؤرونمه. بوتون یارادیلانلاردا الله نورونون پاریل-پاریل گؤرونمه‌سی معناسینی وئریر؛

نزمی نسیمینین یقین اللهی نورون شرحی‌دیر،
اول نورو هر کیم بیلمه‌دی، هق‌دن نسیبی نار ایمیش.

نسی‌می پوئزییاسینین (نزمینین) مقصدی آلله نورونو شرح ائتمک‌دن عبارت‌دیر، هر کیم کی، او نورون نه اولدوغونو بیلمیر، الله طرفین‌دن یئری جهنم‌دیر، - دئییردی نسی‌می.

۳) ایان اولانین سیفت ثابت‌لیگی. یعنی، یئگانه وارلیغین الله اولماسی قالان هر شئیین اونا نیسبت‌ده وار اولماسی آنلامی‌دیر. بیر سؤزله ایان اولانین سیفت ثابت‌لیگی بوتون گؤرونه‌نلرده اللهی گؤره بیلمک قابیلیتی‌دیر؛

تالاللاه، نه زیباسان سیفاتین ذاتی یئکتادیر،
قامو اشیا سیفاتین‌دان سنین ایسمین موسه‌ممادیر.

گؤزل الله، نه قشنگ‌سه‌ن سیفتین واهید بیر کؤک‌دور (باشلانغیج‌دیر)، بوتون اشیالارین سیفتینی گؤره‌ن‌ده (بیر یارادیجی کیمی) سنین آدین حال‌لانیر، - دئییلیر.

۴) عشق. تسوووف‌ده عشق دئدیک‌ده، - اینسان روحونون تانرییا قوووشوب، اوندا اریمه (ووسال) آرزوسودور. بونا نایل اولماق اوچون علم یولو ایله کامیللشمک، نف‌سی اؤز ایچین‌ده اؤلدوروب «فنا-فیللاه» مقامینا اوجالماق گرک‌دیر. نفس اینسانین روحونا حاکم کسیلیب اونو خبیس‌لییه، شهوته (یئمه‌یه، ایچمه‌یه، قادینا، جینایته، قومارا شهوت و س.) سوروکلهyir.Kamil اینسان عشق و علم یولو ایله بونو درک ائدیر و نف‌سی اؤز ایچین‌ده بوغوب اؤلدوروr.Allah ملک خیسلت‌لی بئله اینسانی موکافاتلان‌دیراراق قلبینی نورلان‌دیریr.Bu حال «بقا-بیللاه» مقامی آدلانیر.یعنی، آشیق هسرت‌دن قورتاریب مشوقونا قوووشur.Bu ایسه حاقلا حاق اولماق، یاخود انلهق مقامی‌دیر.

بول‌دو نسی‌می چون سنی نئیچون «انلهق» دئمه‌سین،
ائی بو سؤزه مونکیر اولان دؤولتی دارین یوخ ایمیش.

و یا:

جان‌دا کی عشق اولمادی، دیل‌ده خبر نه فای‌ده،
گؤزده کی، گؤرمک اولمادی، نورو خبر نه فای‌ده.

۵) اینسان عاملی. اینسان عاملی تسوووف‌ده واجیب شرطلردن‌دیر. چونکی بو فلسفه‌نی درک ائدیب، داشیییجی‌سی اولا بیله‌جک یئگانه وارلیق اینسان‌دیر؛

منسور کیمی گوشه گلر، سؤیلر «انلهق»،
اول آشیقی صادق کی، بو مئیخانه‌یه اوغرار.

قورانی-کریم‌ده اینسانین کونته-کنزین (الله آدلانان گیزلی خزینه‌نین) درکی اوچون یارادیلدیغی بیلدیریلیر.چونکی شعور، ایدراک آنجاق اینسانا مخصوص‌دور.

۶) اخلاق گؤستریجیلری. بو دا واجیب شرطلردن‌دیر.چونکی، عشق یولونو توتان آشیق صاف، ملک خیسلت‌لی اولماقلا مشوقونا (اللها) لاییق اولدوغونو ثبوت ائتمه‌لی‌دیر کی، الله دا اونون قلبینی نورلان‌دیرسین. «نور» سوره‌سینین ۳۵-جی آی‌سین‌ده اوخویوروق: «الله گؤیلرین و یئرین نورودور. او، نور اوستون‌ده نوردور. الله دیلدیینی اؤز نورونا قوووشدورور».

تریقی هققی بیله‌ن‌دیر وئره‌ن مالین یاغمایه،
تراش اولوب نمد گئیه‌ن دولاشمادی بو سئودایه.

حاقین یولونو بیله‌نلر مال هوه‌سین‌ده اولماز، اونو تالانا بوراخارلار، یعنی پایلایارلار، هامییلا بؤلوشرلر. مالی علین‌دن چیخدیق‌دان (موفلیسلشمه، اوغورلانما، یانما، تالانما و س.) سونرا صوفییه مخصوص ابا گئیمکله ایلاهی عشق یولونو توتماق مومکون دئییل، - دئییلیر بو بئیت‌ده.