شوشانین تاریخی آذربایجان تاریخینین ماراق‌لی و معنالی دؤورودور.

آخار. آز خاتیرلادیر کی، شوشا شهرینین بؤیوک بیر یاشاییش ساحه‌سی اولان تبریزلی محله‌سینین تاریخینی، دئموقرافییاسینی، اهالینین گئنئولوگییاسینی آرخیولرده محافظه اولونان سندلره اساساً اؤیره‌نمک مومکوم‌دور. شوشانین محله‌لرینین تدقیقین‌ده تبریزلی محله‌سینین خصوصی یئری وار. تبریزلی محله‌سینین تاریخینه دایر آز-چوخ معلوماتلاری اؤزون‌ده عکس ائتدیره‌ن منبع‌لرین بیر قیسمینی آرخیو سندلری، دیگر قیسمینی ایسه چاپ اولونموش منبع‌لر تشکیل ائدیر. آرخیو سندلری ایچری‌سین‌ده آذربایجانین روسییا طرفین‌دن ایشغالی دؤورون‌ده روس مأمورلاری طرفین‌دن ترتیب ائدیلمیش کامئرال تسویرلرین خصوصی اهمیتی وار. محله‌نین تاریخی تبریزلی محله‌سینین تاریخی شوشا تاریخینین ترکیب حیسه‌سی‌دیر. تبریزلی محله‌سی شوشا شهرینین ایلک محله‌لرین‌دن بیری‌دیر. بو محله ساکینلری تبریزدن بایات قالاسینا، اوردان شاهبولاغا، سونرا ایسه شوشا شهرینه گلیبلر. بایات قالاسینا گلمه‌لری حاقین‌دا تاریخ‌چی میرزه جامال قاراباغی یازیر: «هله قاراباغین خم‌سه محللاری اونا تابع اولمادیغی زامان (پناه خان) اطراف خانلارین اؤز اوزرینه هوجوم ائد‌جکلری تق‌دیرده عائله و قوهوملارینین، قوللوق‌چو و یاخین آداملارینین و (ائل) بؤیوکلرینین قورونماسی اوچون ائللرین آراسین‌دا موناسیب بیر یئرده قالا تیکیلمه‌سینی لازیم بیلمیش‌دی. مشورت‌دن سونرا ایندی کبیرلی محلی ایچین‌ده اولان بایات قالاسینین بیناسی قویول‌دو. قیسا بیر زامان‌دا مؤهکه‌م هاسار و خندک قاینل‌دی، بازار، هامام و مسجید تیکیل‌دی. خان بوتون عائله‌سینی، قوهوملارینین و ائل بؤیوکلرینین اهلی-ایالینی اورا توپلادی. اطراف‌دا اولان جاماات، حتی پناه خانین ترققی‌سینی، اونون رفتار و مهببتینی ائشی‌دن تبریز و اردبیل ویلایتلرینین بیر چوخ اهالی‌سی و سنتکارلان بئله، اؤز عائله‌لری ایله بیرلیک‌ده گلیب، بایات قالاسین‌دا یئرلش‌دیلر». ایبراهیمخلیل خان جاوانشیر ۱۷۸۳-جو ایلده و ۱۷۸۵-جی ایلده تبریز خان‌لیغینا یوروش ائتدی. او دا بو یوروشلرین‌ده تبریزدن خئی‌لی عائله گتیریب تبریزلی محله‌سین‌ده یئرلشدیردی. همین دؤورده هله تبریزده یاشایان آغاهوسئین آریف ایبراهیمخلیل خان ساریجالی-جاوانشیرین تبریزه یوروشونو شئیرلرین‌ده پیسلمیش‌دی. او، بو یوروشله باغلی یازیردی:

وورهاوور، ظلمی-جاوانشیره دخی قالمادی تاب،

داغیلیب هر بیری بیر گوشه‌ده پونهان اولدو...

تبریزلی محله‌سینین ساکینلری قاراباغ مدنیتینه تکان وئردیلر. موغامات سازی، قزل قوشمانی اوسته‌له‌دی. قاراباغین بیر چوخ شاعرلری بو محله‌دن چیخیب. همین شاعرلردن آغاهوسئین آریف، عبدالله جام‌زاده، سولئیمان فاخیر، ابدول شاهین، میرزه نجفقولو شمس-زاکیر، فرروخی و باشقالاریم نیشان وئره بیلریک.

محله اهالی‌سینین اکثریتی ساوادلی ایدی. ۱۷۹۷-جی ایلده شوشادا ترتیب اولونموش بیر قباله‌یه قول چکیب شاهیدلیک ائد‌نلرین بؤیوک چوخ‌لوغو تبریزلی محله‌سینین ساکینلری‌دیر. همین ساکینلردن حاجی خوداوئردینی، آغا نادیرهوسئینی، آغا جیلووخام، حاجی ایمامقولونو، مشه‌دی حسینی و باشقالاریم گؤستره بیلریک.

بو محله‌دن هکیملردن حاجی میرزه موقیم بی ایمانبیووو، مشه‌دی حاجی اکبر اوغلونو، کاتیبلردن میرزه هاقوئردی اوجاقوئردی اوغلونو و دیگر پئشه صاحبلرینی تقدیم ائده بیلریک.

محله ایلک دؤورون‌ده سنتکارلار محله‌سی اولسا دا، تئز بیر زامان‌دا مدنیت بئشیینه چئوریل‌دی.

ایکی دونیوی مکتب‌ده معلم اولانلاردان بیری تبریزلی محله‌سینین ساکینی ایدی. همین شخ‌سین، ابدوله‌لی باغیر اوغلو موختارووون آذربایجان‌دا مااریفچیلیین یاییلماسین‌دا اؤن‌م‌لی رولو وار. تبریزلی محله‌سینین بونؤورسیندک قاراباغ‌دا خوداداد (فارسجا آللاهوئردی) آدی یوخ ایدی. بو آدی اونلار اؤزلری ایله برابر گتیردیلر. آد داشیییجیلارین‌دان بیری خوداداد خان دونبولو تبریزین حاکمی اولدو. محله ساکینلرین‌دن بیری بو آدی اؤز اوغلونا قویوب‌دو.

شوشا شهرینین دیگر محله‌لرین‌ده تانینمیش بیری آدامی چاغیران‌دا آدینین سونونا، تبریزلی محله‌سین‌ده ایسه اؤنونه «آغا» سؤزو علاوه ائدیلیردی.

۱۸-جی یوزیلین ایکینجی یاری‌سین‌دان باشلایاراق عاشورا تزییه‌سی، اساساً، تبریزلی محله‌سین‌ده کئچیریلیردی. داها ایزدیهام‌لی، داها گور اولدوغون‌دان شهر قاضی‌سی دا بو محله‌ده تزییه‌یه قاتیلیردی. ۱۸۴۰- جی ایللرین اؤنلرین‌ده روسلارا آرخالانان ائرمه‌نیلر تبریزلی محله‌سینین تزییه مج‌لی‌سینه لاغ ائلمیش‌دیلر. تزییه‌ده ایشتیراک ائد‌ن شهر قاضی‌سی میرزه ابولقاسیم بی میرزه علی بی اوغلو هاقوئردیئو ائرمه‌نیلرین علیهینه فیتوا هازیرلامیش، بو ایشین حیاتا کئچیریلمه‌سینی شهر دئپوتاتی، تبریزلی محله‌سینین آغساققالی حاجی حسین کربلایی مصطفی اوغلونا تاپشیرمیش‌دی. محله اهلی هره بیر دینک گؤتوروب، ائرمه‌نیلری خورد-خشیل ائلمیش‌دیلر. شهر قزا ایداره‌سینین پولیسلری و کئشیک‌چیلر غضب‌لی کوتله‌نی گوجبه‌لا ایله یاتیرمیش‌دیلار. ائرمه‌نیلری فیتنه‌سی حاقین‌دا چارا معلومات وئریلمیش‌دی.

۱۹۰۶-جی ایل ائرمه‌نی باسقینلارین‌دا کئچمیش تبریزلی محله‌سینین ساکینلری مدافعه‌ده فعال‌لیق گؤسترمیش‌دیلر. تبریزلی محله‌سینین اهالی‌سی آزاد ایجما ایدی. اونلار خان دیوانینا، روس اصول-ایداره‌سی دؤنه‌مین‌ده دؤولته وئرگی اؤدییردیلر. شوشا شهرینین دیگر محله‌لرین‌ده اولدوغو کیمی، تبریزلی محله‌سین‌ده ده اهالینین باش‌لیجا مشغولیت ساحه‌لری سنتکارلیق و تیجارت ایدی. محض سنتکارلار و تاجیرلر تبریزلی محله‌سی اهالی‌سینین بؤیوک اکثریتینی تشکیل ائدیردیلر.

بو محله‌نین اهالی‌سینین هامی‌سی تبریزلی‌دیرمی؟ منبع‌لری دقتله آراشدیردیق‌دا بو مثلاًین ده دوزگون ایضاحیم وئرمک مومکون‌دور. قناعت بودور کی، بو محله‌ده اصله‌ن تبریزلی اولانلارلا یاناشی، قاراداغ‌دان، ناخچیوان‌دان، شیروان‌دان و دیگر یؤره‌لردن گلنلر ده مسکونلاشمیش‌دیلار.

تبریزلی محله‌سی ۱۹-جو یوزیلین ایکینجی یاری‌سین‌دان سونرا تاریخ میدانین‌دان چیخ‌دی. بو محله‌نین ساکینلرینین بیر قیس‌می آغاده‌ده‌لی، بیر قیس‌می ایسه خوجامیرجان محله‌سینه قاریش‌دی.