بو گون آذربایجان میللی مطبوعاتینین یارانماسین‌دان ۱۴۵ ایل اؤتور.

کولت. آذ بو موناسیبتله ایلک مطبوع اورگانیمیز اولان «اکین‌چی» قزئتینین یارادیجی‌سی حسن بی زردابی حاقین‌دا تاریخی فاکتلاری تقدیم ائدیر.

بؤیوک موجادیله‌لردن و خئی‌لی عذاب-اذیت‌دن سونرا ۱۸۷۵-جی ایلین ۲۲ ایولون‌دا باکی‌دا قوبئرناتور متبعه‌سین‌ده آذربایجان دیلین‌ده "اکین‌چی" قزئتینین نشری باش توتدو. بو قزئتله آذربایجان میللی مطبوعاتینین اساسی قویولوب.

حسن بی زردابی موسکوا اونیورسیتتینی بیتیردیک‌دن سونرا تیفلیس‌ده تورپاق ایداره‌سین‌ده چالیشماغا باشلاییر. اونون بورچالی‌دا اصلاحات پروسسین‌ده تورپاقلارین کندلیلر آراسین‌دا دوغرو-دوزگون بؤلوشدورمه‌سی یئرلی بیلرین اوریینجه اولمور و بوردا حسن بی زردابییه سوء-قصد تشکیل اولونور. لاکین تیفلیس‌ده دؤولت قوللوغون‌دا اولان م. ف. آخوندووون موداخیله‌سی ایله سوء-قصد جهدی اوغورسوز اولور.

***

«اکین‌چی» قزئتینین متبعه‌سین‌ده فهله ایشله‌یه‌ن ارمنی میناسووون ژاندارم ایداره‌سینه خبرچی‌لیگی قزئتین قاپانماسینا سبب اولموشدو. اونون بهتان دولو دونوسلارینین آچیقلانماسی زامانی میناسوو حیاسیزجاسینا حسن بی زردابینین اوزونه دورموش‌دو. حسن بی زردابییه قفقازدا ایش وئریلمه‌سی قاداغان ائدیلمیش‌دی.

***

۱۸۶۸-جی ایلین ۲۸ فئورالین‌دا محکمه‌ده باریشیق محکمه‌سینین کاتیبی وظیفه‌سینه تعیین اولونان ه. زردابی بورادا ایدئولوژی حاق‌سیزلیقلارا قارشی موباریزه آپاریر. نتیجه‌ده قوبا بیلری زردابینی اؤلدورمک قرارینا گلیرلر. بو سبب‌دن زردابی قوبادا دا اوزون مدت ایشله‌یه بیلمیر. ۱۸۶۸-جی ایلین ۴ اوکتیابرین‌دا محکمه‌نین کاتیبی وظیفه‌سین‌دن کنارلاشدیریلیر. ۱۸۶۹-جو ایلین نویابرینادک ایشسیز قالان حسن بی شاماخی‌دا شخصی وکیل‌لیکله مشغول اولور.

حسن بی آذربایجانین ایلک معاریف‌چی قادینلاردان بیری اولان حنیفه خانیم ملیکووا ایله عائله قوروب.

***

دؤرد قیزی، ایکی اوغلو اولوب. ایکینجی قیزی فاطمه ۳ یاشین‌دا، اوچونجو قیزی ایسه ۱ یاشین‌دا قفیل دونیاسینی دییشیب.

***

بؤیوک قیزی پری خانیم توبچوباشووا آذربایجانین ایلک پارلامنت صدری علیمردان بی توپچوباشووون حیات یولداشی اولوب. فرانسادا مهاجیرت‌ده اولان علیمردان بی توپشوباشوو و پری خانیم توپچوباشووا ائله اورادا دا دفن اولونوبلار.

حسن بیین بؤیوک اوغلو میدحد ملیکوو آلمانییادا عالی مهندیس‌لیک تحصیلی آلیب. ارمیلرین دونوسو و اوزه‌‌دورماسی ایله ۱۹۳۷-جی ایلده گولللنیب، ۱۹۹۰-جی ایلده ایسه براعت آلیب. منبع‌لرده یازیلان معلوماتا گؤره، میدحد بی ملیکوو لنکران‌دا اؤز حسابینا، خانبولاقچای اوزرین‌ده سو الکتریک ایستان‌سییاسی قورماق نیتینده ایدی. ائله اورادان قوللاری قاندال‌لی باکییا گتیریلیب گولللنیب. ایکینجی سافوئت ملیک‌زاده ایسه ایتکین دوشوب. سونرالار آنکارادا یاشادیغی بل‌لی اولوب.

فاجعه‌لر حسن بی زردابی نسلین‌دن، دوغمالارین‌دان یان کئچمه‌ییب. بئله کی، اونون عمی‌سی اوشاقلاری - حمدوللا بی ملیکووون، خانلار بی ملیکووون عائله‌لیکله اورتا آسییایا سورگون ائدیلیب، خانلار بی ملیکووون بؤیوک اوغلو جمیل بی ملیکووون ایستینتاق‌سیز، محکمه‌سیز گولللنیب.

***

مینگچئویر سو الکتریک ایستان‌سییاسینین ایلک ایدئیاسینی حسن بی زردابی وئریب. هله او واخت دئمیشدی: «مینگچئویر اراضی‌سین‌ده، کهنه پوچتون یئرین‌ده سو الکتریک ایستان‌سییاسی قورولارسا، میلین، موغانین سوسوزلوق‌دان سینه‌سی جادار-جادار اولموش دوزه‌نلیکلری، شوران تورپاقلاری گلستانا چئوریلر.»

***

حسن بی زردابینین اورتانجیل قیزی قریب سولطان خانیم ملیکووا عؤمرونو معلم‌لییه حصر ائدیب. اس اس ار ای خالق آرتیستی، سابیق مدنیت ناظری رائوف حاجییئوین آناسی نانه خانیملا دوغما زردابا کؤچه‌ن قریبسولطان خانیم هئچ واخت خانیم اره گئتمه‌ییب، اؤولادی اولماییب. او، گؤرکملی بستکار رائوف حاجییئوین تعلیم-تربییه‌سی ایله مشغول اولموش، اونون عرصه‌یه چاتماسین‌دا خصوصی خیدمتلری اولوب.

زردابینین اجتماعی-سیاسی فعالیتین‌دن راضی قالمایان باکی قوبئرناتورو اونو موته‌مادی ایزله‌یه‌رک «سیاسی جهت‌دن تهلوکه‌لی و اعتبارسیز» حساب ائدیب. نتیجه‌ده، ۱۸۷۷-جی ایلین سنتیابر آیین‌دا «اکین‌چی» قزئتی چار حکومتی طرفیندن با‌لاغلانیر. ۱۸۷۸-جی ایلده یسه زردابی یکاتئرینودار (کراسنودار) شهر گیمنازییاسینا معلم گؤندریلمک آدی ایله باکی گیمنازییاسین‌دا معلم‌لیک‌دن آزاد ائدیلیر و باکی‌دا قالماسی لازیم بیلینمیر.

***

حسن بی زردابینین حیات یولداشی حنیفه خانیم ملیکووا خاطره‌لرین‌ده یازیر: «حسن بی دومادان ائله عصبی گلمیش‌دی کی، آرتیق اونون یاشاماسی مومکون دئییل‌دی… او، عصبی حال‌دا دئدی کی، ارمنی حیاسیزلیغی گؤر نه یئره چاتیب کی، میللتی قیرغینا وئرمک اوچون منه روشوت تکلیف ائدیرلر. دوما عضوو آمبارسوم حسن بیه ۸ مین مانات روشوت گتیریر کی، تکی او، ...سوسسون.»

***

۱۸۷۳-جو ایلده زردابینین تشببوسو و رهبرلیگی ایله باکی رئال گیمنازییاسینین بیناسین‌دا م. ف. آخوندووون «حاجی قارا» کو‌مدییاسینین اماشایا قویولور. بونونلا دا آذربایجان‌دا میللی تئاترینین اساسینی قویور.

***

حسن بی زردابی اؤلومونه یاخین اینسولت کئچیریر. دانیشا بیلمه‌سه ده، او، بونا فیکیر وئرمه‌یه‌رک اؤلومونه قدر «کاسپی» قزئتین‌ده وظیفه‌سینی داوام ائتدیریر.

***

بؤیوک موتفکر ۱۹۰۷-جی ایل نویابرین ۲۸-ده وفات ا

ئدیب. اوچ دفعه قبیر یئری دییش‌دیریله‌ن حسن بی زردابینین جنازه‌سی نهایت لاییق اولدوغو یئرده - فخری خیابان‌دا تورپاغا تاپشیریلیب