Kult.az «گونئی آذربایجانی تانییاق» لاییحهسی چرچیوهسینده زنجان ایالتی حاقدا معلوماتی تقدیم ائدیر:
شمالدان اردبیل و گیلان، شرقدن قزوین، جنوبدان همدان، جنوب-غرب و غربدن ایسه کردستان، شرقی آذربایجان و غربی آذربایجان ایالتلری ایله قونشو اولان زنجان ایالتی ۱۹۳۸-جی ایلده یارادیلیب. ۲۱۸۴۱ کیلومتر مربع اراضیسی اولان بو ایالت ۷ محال، ۱۵ بؤلگه، ۱۸ شهر، ۴۶ قصبه و ۹۶۹ کنددن عبارتدیر. جغرافی موقعی، اراضیسی، انضیباطی بؤلگوسو زنجان ایالتینه داخیل اولان محاللار ابهر، ایجرود، خودابنده، زنجان، تاریم، ماهنشان و خرم درهدیر.
ایالتین ان بؤیوک چایلاری زنگان، قزیل اؤزهن و ابهر چایلاریدیر.
بؤلگهنین ان هوندور داغلاری تخت سلیماندا ۳۰۰۰ متره قدر اولان یوکسکلیکلردیر.
ایالت مرکزی اولان زنجان شهری تبریزین ۲۹۵ کیلومترلیینده یئرلشیر. ایران ایستاتیستیکا مرکزینین ۲۰۱۶-جی ایلدکی سیاهیه آلماسینا (سرشماری) اساساً شهرین اهالیسی ۵۲۱،۳۰۲ نفردیر.
ایالتین ایقلیمی، طبیعتی
زنجان ایالتی ایکی جغرافی رگیوندان تشکیل اولونوب: داغلیق و دوزهنلیک. اوجا زیروهلری اولان داغلیق زونالار زنجان شهرینین شیمال حیصهسی ایله کسیشیر، قالان حیصهسی ایسه دوزهنلیکدیر.
ایالت ایکی فرقلی ایقلیمه مالیکدیر. یازدا و یایدا یاغیشلارین میقداری باشقا فصیللردکیندن چوخدور. بؤلگهنین ایقلیم شرایطی و هاواسی داها مناسیب اولدوغوندان توریستلر یاز و یای فصیللرینده اورالارا اوز توتورلار. طبیعت، چایلار، مینرال بولاقلاری و اعجازکار ایقلیمی بوتؤولوکده بورالاری داخلی و خارجی قوناقلارین ان چوخ باش چکدیکلری بؤلگهلردن بیرینه چئویریب.
دنیز سوییهسیندن ۱۶۳۱ متره یوکسکلیکده یئرلشن زنجان ایالتی و یا زنجان دوزهنلیگی اؤلکهنین شمال-غربینین مرکزی حیصهسینده یئرلشیر.
یایدا ملاییم، قیشدا سویوق هاواسی اولان زنجان ایکی بؤیوک درهدن عبارتدیر: زنجان چایی و قیزیل اؤزهن چایی (فارسجا رسمی اولاراق «سفیدرود» آدلاندیریرلار). اونلارین آراسیندا قاراواش و آنقوران داغلاری یئرلشیر. مشهور ابهر چایی ایسه زنجان شهریندن کئچیر.
اهالیسی، دینی ترکیبی
زنجان، ابهر و خودابنده ایالتین بؤیوک شهرلریدیر. ۲۰۱۶-جی ایلده آپاریلمیش رسمی سیاهییه آلمایا اساساً ایالت اهالیسینین سایی ۱،۲۶۴،۳۲۴ نفردیر.
اهالینین ۵۷ فایزی شهرلرده، قالان حیصهسی ایسه کندلرده یاشاییر. ساوادلیلیق (اوخوما-یازما) سوییهسی ۹۱ فایزدن یوخاریدیر. عمومیتله، زنجان ایالتی اؤلکه اوزره مدنی و ساوادلیلیق سوییهسینه گؤره ایلک سیرالاردا یئر آلیر.
ایالت ساکینلرینین تام اکثریتی آذربایجان تورکلریدیر. اونلارین دانیشدیغی دیل آذربایجان تورکجهسیدیر. دینی جهتدن بورادا اوستونلویو شیعه مسلمانلار تشکیل وئریر. همچینین، ایالتده آز سایدا خریستیان، یهودی ده یاشاماقدادیر.
باشقا یئرلرده اولدوغو کیمی، زنجان ایالتینده یاشایان یهودیلر ده ۱۹۷۹-جو ایل انقلابیندان سونرا باشقا اؤلکهلره مهاجیرت ائتمک مجبوریتینده قالیبلار.
زنجان ایالتی بهایی تریقطینه منصوب اولانلارین دا اساس یاشاییش یئرلریندن بیری ساییلیر. آنجاق مرکزی حاکمیتین تضییقلری نتیجهسینده بورادا یاشایان بهایلر باشقا یئرلرده اولدوغو کیمی اؤز دینی منصوبیتلرینی گیزلتمهیه و یا اؤلکهدن گئتمهیه مجبور اولوبلار.
زنگ(ج)آن سؤزونون ائتیمولوگییاسی، ایالتین تاریخیندن
«زنجان» سؤزونون معناسی و زنجانین تاریخی حاقیندا چئشیدلی فیکیرلر موجوددور. باشقا آذربایجان شهرلری حاقیندا اولدوغو کیمی، بیر سیرا فارس تاریخچیلری، یاخود اونلارا قوللوق ائدنلر زنجان حاقیندا دا تحریفلره یول وئریب، قرضلی مؤقع توتورلار.
بئلهلرینین فیکرینجه، زنجان ساسانی پادشاهی اردشیر پاپاکان طرفیندن سالینیب و ایلک آدی «شهین»دیر. آنجاق بیر چوخ تدقیقاتچی زنجانین ساسانیلردن داها اؤنجه سالیندیغینی وورغولاییرلار. اونلارین قناعتینه گؤره، «زنگان» ("زنجان" تحریف اولونموش آددیر، اونون اصل آدی بئلهدیر) سؤزو بورادا یاشایان و ان قدیم تورک بویلاریندان اولان «زنگی»، «سنگی» طایفاسینین آدیندان گؤتورولوب.
۱۴۰۳-جو ایلده آذربایجان بؤلگهلریندن کئچن کلاویخو ائلچی هئیتی میانا یولوندا دینجلدیی سانقا شهری حاقیندا بئله یازیب: «بو شهر تمامیله بوش ایدی، اما دئییرلر کی، بو، اوللر پرسییانین ان ایری شهری ایمیش».
آسور قایناقلاری اورمییا گؤلوندن آشاغیدا دا زنگیلرین یاشادیغیندان خبر وئریر. بوراداکی زنگی اؤلکهسینین آدینا بیت-سانقی و بیت-سانقیبوت شکلینده راست گلینیر. بو دا همین آدین آسور دیلیندهکی ائو، یورد آنلامیندا ایشلهنهن «بیت» سؤزو ایله وئریلمهسی، یعنی آسورجا «سانقی (بویونون) یوردو» آنلامیندا ایشلهنمهسیدیر.
بو بؤلگهدن میلاددان اول ۸-جی عصرده آسورلارین سورییایا دپورتاسییا ائتدیکلری بویلار ایچینده سانقیللی (زنگیلی) طایفه آدی دا ۷۳۸-جی ایله عایید تیقلاتپالاساریندا قید اولونموشدور.
زنگان بؤلگهسی اسلامین ایلک ایللرینده عرب قوشونلاری قارشیسیندا ان چوخ مقاومت گؤسترن بؤلگهلردن بیری اولوب. بو اوزدهن ده بورانین اهالیسی و اراضیسی ۶۴۵-جی ایلده ابن-آزبین باشچیلیق ائتدیی عرب قوشونو طرفیندن ایشغال ائدیلدیی زامان ان چوخ سویقیریم و داغینتییا معروض قالیب.
قدیم زنگان شهری حاضیرکی شهرین شمال-شرق حیصهسینده یئرلشیر. یوخاریدا قئید اولونان تاریخده داغینتییا معروض قالدیقدان سونرا حاضیرکی شهر اونون یانیندا یئنیدن قورولوب.
کهنه شهرین قالیقلاری «کهنه قالا» آدلانیردی. اورا ۱۹۲۱-جی ایله کیمی موجود ایدی. همین ایلدهن سونرا شهرده «یئنی یوللارین و یاشاییش مسکنلرینین سالینماسی، شهرین گئنیشلندیریلمهسی» آدی آلتیندا آپاریلان ایشلر زامان «کهنه قالا» تمامیله داغیدیلیب.
مختلیف تاریخی دؤنهملرده، او جملهدن مغوللارین بؤلگهیه هجومو، امیر تیمورون یوروشو زامانی دا زنگان ایالتی جدی خسارتلر آلیب، بؤلگهنین اقتصادی حیاتی ایفلیج اولوب.
آنجاق الخانلیلار سلالهسینین حاکمیتی دؤورونده، اؤزللیکله قازان خان، خدابنده و اولجایتونون حاکمیتی زامانی سولطانییهنین پایتخت سئچیلمهسی زنگانین کؤلگهده قالماسینا سبب اولسا دا، بؤلگهنین یئنیدن دیرچلمهسینده، چیچکلهنمهسینده مهم رول اویناییب.
بؤلگه اقتصادیاتی و مدنیتی صفویلر و قاجارلار دؤورونده، خصوصاً ده شاه تهماسیب و آغا محمد شاه قاجارین حاکمیتی زامانی داها دا اینکیشاف ائدیب.
حاضردا بورادا موجود اولان تاریخی عابدهلر، اجتماعی و اقتصادی مرکزلرین تیکیلمه تاریخینه نظر سالدیقدا بونو آیدین شکیلده گؤرمک اولور.
اونو دا قید ائتمک لازیمدیر کی، زنگان ایالتی بیر سیرا سندلرده «خمسه» ایالتی کیمی ده گؤستریلیب. تاریخچیلر بونو قاجارلار دؤنهمینده بورادا بئش بؤلگهده یاشایان بئش طایفانین موجودلوغو ایله باغلاییرلار.
ایالتین شخصیتلری، مدنی-تاریخی عابدهلری
زنگان ایالتی آذربایجانین باشقا ایالتلری کیمی اؤلکهنین و بؤلگهنین سیاسی-اجتماعی حادثهلرینده ده آپاریجی و اهمیتلی یئر توتوب. ۱۹-جو عصرین ایکینجی یاریسیندا اؤلکهده باش قالدیران بابیلر حرکاتیندا، مرکزی حکومته قارشی عصیانلاردا زنگانین اؤنملی رولو اولوب. آذربایجان و اؤلکه تاریخینده نادیر قادین شخصیتلردن بیری، شاعره و سیاسی-اجتماعی خادیم تاهره قرهالعین زنگانلیدیر. همچینین، مشروطه حرکاتیندا و ۱۹۴۵-جی ایلده گونئی آذربایجاندا ملی حکومتین قورولماسیندا دا زنگان اؤزونهمخصوص یئر توتوب.
زنگانین چوخسایلی مشهور تاریخی شخصیتلریندن شهاب الدین سهروردی، آغاخان مظفرالدوله آسیم السلطهنه، اوسانلو بیان الدوله، زلفقارلی اسد الدوله، امیر مظفر، عماد خمسه، حکیم هیدجی، رکن الدین سجاسی، عللامه زنجانی و اخی فرج زنجانینی گؤسترمک اولار.
زنگانین مهم تاریخی یادیگارلاریندان شهرین مرکزینده یئرلشهن جمعه مسجیدینی، شهرین ۴۵ کم-ده یئرلشهن سلطانییه گونبزینی، حلبی اوغلو مقبرهسینی، ملا حسن کاشانی مقبرهسینی، امامزاده یعقوب مقبرهسینی، کتلیخور ماغاراسینی، زنگان چایینین اوزریندهکی میربهاء الدین کؤرپوسونو گؤسترمک اولار.
بوتون بو سایدیغیمیز یئرلرین هامیسی تاریخینه، منظرهسینه گؤره آذربایجانین مهم توریستیک و گؤرمهلی یئرلریندن حساب ائدیلیر.
اونلارین آراسیندا اؤز قدیملیینه و اؤزونمخصوص خصوصیتلرینه گؤره فرقلنهن زنگانین تاریخی بازاری دا مهم یئر توتور. تاریخینه گؤره بو بازاری ۲ یئره آییرماق اولار:
۱. بازار کومپلکسینی تشکیل ائدن آشاغی حیصه - صفویلر زامانی شاه تهماسیب طرفیندن تیکیلیب.
۲. یوخاری حیصه ایسه - فتحعلی شاه قاجار زامانیندا تیکیلیب.
بازارین بیر نئچه تاریخی کاروانساراسی، حمامی وار.
اهالینین مشغولیتی
زنگان ایالتی گونئی آذربایجانین ان زنگین بؤلگهلریندن بیریدیر. بورادا اکینچیلیک، حیواندارلیق، ال ایشلری صنایعسی، معدهن ایستحصال ساحهلری و آغیر، یونگول صنایع اینکیشاف ائدیب.
ایالتده یئتیشدیریلهن محصوللارین چوخو باشقا بؤلگهلر و اؤلکهلره اخراج ائدیلیر. بو محصوللارین اخراجاتی ایالت اهالیسینین اساس گلیر منبعیدیر.
زنگانین تاریم و خرمدره محاللاری اکینچیلیک ساحهسینده داها چوخ اینکیشاف ائدیب. بوراداکی محصوللار محصولدارلیغینا و کیفیتینه گؤره مشهوردور.
زنگانین ال ایشلری صنایعسی آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
چاریق تیکمه، اویما ایشلری، بیچاق قاییرما (زنگان بیچاغی اؤلکهده مشهوردور)، قیمتلی داشلارین یونولماسی و ایشلهنمهسی، بویاچیلیق، آغاج اوزرینده اویما ایشلری، رساملیق، گؤن مامولاتلارینی حاضرلانماسی، میسگرلیک، کیلیم توخوما، خالچاچیلیق، کرامیکا ایشلری، جئجیمچیلیک، ایپک گوهلرین تیکیلمهسی و س.
زنگان خالچاچیلیق مکتبی ده آذربایجاندا اؤزونهمخصوص یئره مالیکدیر. ایالتین ان مشهور سوقاتلاری «زنگان بیچاغی»، «چاریق» و خالچا حساب ائدیلیر.
صنایعسی:
ایالتده مهم آغیر و یونگول صنایع موسسلری موجوددور. بونلاردان بیر نئچهسینین آدینی قید ائدیریک: «ایران ترانسفو» شیرکتی، «پارس سویچ» ایران ملی قالای و قورغوشون شیرکتی، «کالسیوم» شیرکتی، "مینو" شیرکتی، «چینی قابلاری» صنایعسی مرکزی، «سهند» ماشین خالچالاری فابریکی، کیمیا زاوودو، "خمسه" سمنت زاوودو، «جهان» بیتکی یاغلاری زاوودو، ائو اشیالاری ایستحصالی موسسهسی و س.
یئری گلمیشکهن، ایالت اهمیتلی قورو و دمیر یوللارینا، اؤلکهنین شیمال غربیندهکی ایستراتژی مؤوقعینه، انرژی خطلرینین بورادان کئچمهسینه، مونبیت تورپاقلارا و الوئریشلی ایقلیمه مالیک اولماسینا، هابئله باشقا پوتنسیالینا گؤره صنایع ساحهسینده ده اهمیتلی یئرلردن بیرینی توتور.
طبیعی ثروتلری
حاضردا ایالتده کشف ائدیلمیش ۱۷۰-ا یاخین مختلیف معدن مؤوجوددور. اونلارین بیر چوخو ایستیثمارا وئریلیب. اونو دا قید ائتمک لازیمدیر کی، اورتا دوغونون ان بؤیوک و زنگین قالای معدنی ده زنگاندا یئرلشیر.
گزمهلی-گؤرمهلی یئرلری
زنگان ایالتی اؤزونون طبیعی گؤزللیگی، چایلاری، مئشهلری، یایلاقلاری، ایستیسو بولاقلاری، قوروقلاری، ائلجه ده تاریخی عابدهلری ایله یئرلی و خاریجی توریستلرین ان چوخ دقتینی چکهن بؤلگهلردندیر.
ایالتین چوخسایلی گزمهلی و تاریخی یئرلریندن بیر نئچهسینین آدینی دقتینیزه چاتدیریریق:
واناق ایستیسو بولاغی، شارشار شلالهسی، قیزیلؤزهن چایی، ابهر چایی و زنگان چایلاری ساحللری، کاتلاخور تاریخی ماغاراسی، تاریخی زنگان بازاری (اؤلکهنین ان اوزون اؤرتولو بازاری)، زنگان جامع مسجدی، قاجارلار دؤورونده اینشا ائدیلهن مقدهم سارایی، شیخولیسلام سارایی، بهمنی سارایی، توفیقی سارایی، سولتانییه عابدهسی، زنگان تاریخی جاماشیرخاناسی، داش کاروانسارایی، داخان کاروانساراسی، دمیرییه مسجیدی، جمعیله خانیم مسجیدی، زنگان "قیرخ سوتون" مسجیدی، آبولقاسیم زنگانی مقبرهسی، زولفیقاری سارایی، مؤینوت توججار سارایی، سید محمد کؤرپوسو، میر باهاددین کؤرپوسو، سردار کؤرپوسو، حاجی داداش هامامی، تاریخی زنگان هامامی، آباسقولو مسجیدی و س.
خاتیرلاداق کی، زنگان ایالتینین چؤهراباد بؤلگهسینین همزهلی کندینده ۱۹۹۳-جو ایلده تاریخی دوز مدهنینده "دوز کیشیلر" آدلانان مومییالار تاپیلدی. بو "کیشیلر" ایالتین و اؤلکهنین ان ماراقلی تاریخی تاپینتیلاریندان حساب ائدیلیر.
آدی چکیلهن مدهنده دوز آلتیندا قالاراق طبیعی شکیلده قورونموش بو مومییالار اهمهنیلر و آرشاکلار دؤورونه عاییددیر.
حاضردا بو مومییالاردان بیری تئهران موزئیینده، اوچو ایسه زنگان شهرینین زولفیقاری ساراییندا ساخلانیلیر.
ایالتدهکی قوروقلار دا بورا توریستلرین جلب اولونماسیندا اؤنملی رول اویناییر. بوراداکی آندوران قوروغو ۱۱۱،۰۰ هئکتار ارازینی احاطه ائدیر، سهرئین قوروغو زنگان شهرینین حدودلاریندا یئرلشیر.
قوروقلاردا کئچی، تور، مارال، آیی، جاناوار، قاپلان، دووشان، وحشی پیشیک، تولکو، چاققال، دله، کافتار، سامور، ککلیک، قومرو، شوتلاند ککلیگی، گؤیرچین، کئچل قوزغون، بایقوش، ساری ککلیک، واغ، قاز، دورنا، اؤردک، قارتال، شاهین، سیغیرچین، بالیقلار و س. حیوانلار، کؤچری قوشلاردان سو قوشو، فلامینقو، دورنا، پئلیکان، وحشی قاز، شوتلاند ککلیگی و س. یاشاییر.
