قهرمانلیق سالنامهسی اوزاق یوزیللیکلره سؤیکهنهن آذربایجان قادینینین آدینی اؤز هنری، جسارتی، گؤردویو بؤیوک ایشلرله تاریخه حک ائدن قادینلاریمیزدان بیری ده مهریجان خاتوندور. تاریخین قیزیل صحیفهلرینده آدی ابدیلشهن، اؤز جانینی وطنی اوچون فدا ائتمکدن چکینمهیهن قادین قهرمانلار ایچینده اونون اؤزونهخاص یئری واردیر. مهریجان خاتون عراق سلجوق سلطانی ۳-جو تغرلون (۱۱۷۷-۱۱۹۱) قیزی، ائلدنیزلر دؤولتینین سونونجو حکمداری مظفرالدین اؤزبیین (۱۲۱۰-۱۲۲۵) حیات یولداشی ایدی. او، دؤولتین ایداره اولونماسیندا و سیاستله باغلی مسئلهلرده فعال مؤقعیه مالیک اولموش، وطنین چتین گونلرینده بؤیوک قهرمانلیقلار گؤسترمیشدیر.
۱۳-جو یوزیلین اوللرینده خوارزمشاه جلال الدینین آذربایجان اراضیسینه هجومو زامانی آتابیلر دؤولتینین سونونجو حکمداری مظفرالدین اؤزبک علینجه قالاسینا چکیلینجه، اونون تبریزده قالان حیات یولداشی مهریجان خاتون ۱۲۲۵-جی ایلده تبریزلی شمس الدینله بیرلیکده تبریز، خوی و ناخچیوانین ایشغالدان آزاد اولونماسی اوغروندا فداکارلیغی ایله فرقلنمیشدیر. عقل و باجاریغییلا اؤز خالقینی ایشغالچیلارا قارشی مباریزهیه قالدیران مهریجان خاتون دوشمنه جدی مقاومت گؤسترمیش و آذربایجانین موستقیللیینی قوروماغا نایل اولموشدور.
او، ایدارهچیلیک باجاریغینا مالیک خاتون کیمی سارایدا و خالق آراسیندا بؤیوک نفوذ قازانمیشدی. یادداشلاردا درین ایز قویان مهریجان خاتون حیات یولداشی آتابی اؤزبیین دؤولت ایشلرینده ان یاخین کؤمکچیسی و مصلحتجیسی اولموش، درین بیلیکلی شخص کیمی تانینمیشدیر. اونون قهرمانلیغی سایهسینده خوارزمشاه جلال الدین تبریز، خوی، اورمییا، سلماس شهرلرینی ایشغال ائده بیلممیشدیر. بو هجوم زامانی حکمدار ارینین الینجه قالاسینا چکیلمهسینه باخمایاراق، مهریجان خاتون دوغما شهری ترک ائتممیش، خالقی باشسیز قویمامیشدیر. اونون شهری ترک ائتمهمهسی خالقا گوج وئرمیش، دوشمهنله سونا قدر مباریزه آپارماغا روحلاندیرمیشدیر.
تاریخین همین دؤورونه نظر سالاندا آیدین گؤرونور کی، ۱۳-جو یوزیلین اوللری ائلدنیزلر دؤولتی اوچون فلاکتلر دؤورو اولموشدور. آرتیق ایچریدن ضعیفلهمکده اولان دؤولتین داخیلی دوشمنلری ایله مباریزه آپارماق بیر ضرورته چئوریلمیشدی. عینی زاماندا، بیر طرفدن گورجولر اؤلکهیه یوروشلر ائتمیش، دیگر طرفدن مونقوللار و خوارزمشاهلار داواملی اولاراق هجوملاری ایله دؤولتی ضعیفلتمهیه چالیشمیشلار. دؤولته ان جدی تهدید ایسه گئتدیکجه گوجلهنمکده اولان خوارزمشاهلار ایدی. بعضا تهدیدلر، تهلوکهلر و هجوملارینین عینی واختا تصادف ائتمهسی اونلارلا مباریزهنی چتینلشدیریر، چیخیلماز وضعیت یارادیردی. ۱۲۲۵-جی ایلده خوارزمشاه جلال الدینین آذربایجان سرحدلرینه چاتدیغی بیر واختدا گورجولرین ماراغا اوزرینه هجوم چکمهسی دؤولتین باشچیسینی قورخویا سالمیش، آتابی اؤزبک اؤز ضعیفلیگی اوجباتیندان دؤولتی قورویوب مدافعه ائده بیلممیشدی. بئله اولان حالدا، دؤولت ایشلریندن چوخدان تمامیله اوزاقلاشان اؤزبیین یئرینی آذربایجان آتابیلری دؤولتینین اصیل صاحبی اولان حیات یولداشی – ملیکه مهریجان خاتون آلمیشدیر!
سلطان جلال الدین آذربایجان آتابیلر دؤولتینین سرحدلرینی کئچرکهن اؤزبک تبریزدن گنجهیه، اورادان دا ناخچیوانا، علینجه قالاسینا اؤزونو چاتدیرمیشدی. مهریجان خاتون ایسه سارایدا و خالق آراسینداکی بؤیوک نفوذو حسابینا تبریز، خوی، سالماس و اورمییانی اؤز ایدارهچیلیینده ساخلایا بیلمیشدی. مهریجان خاتون وطنی و دؤولتی اوچون سونادک اونونلا عینی فداکارلیغی گؤسترهن قهرمان تبریز حاکمی شمس الدینله بیرلیکده تبریز، خوی، ناخچیوان شهرلرینین ایشغالچیلاردان آزاد ائده بیلمیشدی. اونون بو هنری اسالتلی بیر قادین گوجونون یئنیلمزلیینین سیموولونا چئوریلمیشدی. حیات یولداشینین قورخاقلیغینین تام عکسینه اولاراق، بو قهرمان قادین بؤیوک بیر جسارت و عزمکارلیق نماییش ائتدیرمیشدی.
تبریز یاخینلیغیندا اوزون مدت داوام ائدن، «قیلینجلار سینان و نیزهلر جینگیلدهیهن دؤیوشلر»این خوارزمشاه جلالددینین اوردوسونا بؤیوک ایتکیلر وئرمهسی، مباریز شهرین اصلا تسلیم اولماماق نیتی دوشمنی حیرته گتیرمیشدی. قدرتلی بیر سیاسی گوجون، وطنپرور بیر باشچینین یؤنلتدیی تبریزلیلری دایاندیرماق مومکون دئییلدی. نهایت، بو مباریزهنین معناسیز اولدوغونو آنلایان جلال الدین گئری چکیلمهیه، مئهریجان خاتونو تبریز، خوی حاکمی کیمی تانیماغا مجبور اولموشدو. جلالددینی بو آددیمی آتماغا وادار ائدن ایسه هر شئیدن اؤنجه، مئهریجان خاتونون مردلیگی، ایتی آغلی، محکم عقیدهسی ایله ایداره ائتدیی دؤیوشلردهکی سونسوز عزمکارلیغی ایدی.
همین دؤیوشلر نتیجهسینده اؤزونون ایدارهائتمه گوجونو ان یاخشی شکیلده ایثباتلادیغینا باخمایاراق، دؤولتین آزادلیغینی قوروماق هئچ ده آسان اولمامیش، چتین مباریزهلرین ایچیندن کئچمیشدیر. مهریجان خاتون آذربایجانین مستقیللیینی قوروماق یولوندا همیشه اسرارلی اولموش، بونون اوچون بیر چوخ دوشمهنله مباریزه آپارمیشدیر. بئله دوشمنلردن بیری ده خوارزمشاه جلال الدینین تاماهکار و حیلهگر وزیری شرف الملک ایدی. او، خوی و سالماس اراضیلرینه اؤزو ییهلهنمک ایستدییندن مختلیف فیتنهکارلیقلارلا همین بؤلگهلرین حاکیملیینی اله کئچیرمهیه جهد گؤسترمیشدیر. حتی ملیکهنین گویا «آتابی طرفدارلارینا حاکمیت ود ائدرک اونلاری سلطانا قارشی قیزیشدیرماسی» بارهده جلال الدینه یالان مکتوبلار یازمیشدی.
وزیر مهریجان خاتونا سونسوز نفرت ائدیر و مختلیف یوللارلا اونا بهتانلار آتاراق گؤزدن سالماغا چالیشیر، ملیکهنین وار-دؤولتینی، مولکلرینی و خزینهسینی اله کئچیرمهیه جان آتیردی. وزیر شرف الملکون بهتانلاریندان یاخا قورتارماق اوچون ملیکه خویو ترک ائدرک اورمییا گؤلونون قوزئی حیصهسینده مارقوت داغینین بورنوندا یئرلشن تالا قالاسینا چکیلمیشدی. شرف الملک بونو فورصت بیلهرک درحال اؤزونو خویا چاتدیرمیش، مهریجان خاتونون بوتون وار-دؤولتینی اله کئچیرمیشدی. مهریجان خاتون ایکی دفعه بو تاماهکار، ثروت حریصی وزیرین نیفرتینی یومشالتماغا جهد گؤسترسه ده او، ملیکهنین تمامیله تابع اولماسینی طلب ائتمیش، اؤز چیرکین حملهلریندن ال چکممیشدیر. بئله اولان حالدا مهریجان خاتون خیلاتداکی جانیشین حاجیب حسام الدین علیدن کمک ایستمیشدی.
حسام الدین علی بو قهرمان قادینین، سلطان جلال الدینه تسلیم اولماماسی ایله بیر جسورلوق داستانی یازان ملیکهنین مراجعتینه درحال جاواب وئرمیش، بؤیوک اورکله اونا یاردیم ائتمهیه جان آتمیشدی. حسام الدین علینین قوشونو ۱۲۲۷-جی ایلده مهریجان خاتونون قوهلری ایله بیرلشهرک خوی و قونشو قالالاری، مرند و ناخچیوان شهرلرینی توتموش، شرف الملکو مغلوب ائتمیشدی. تاریخچی ابن الاسیرین یازدیغینا گؤره، «حسام الدین علینین و مهریجان خاتونون قوهلری حتی سلطان جلالد الدینین خزینهسینی اله کئچیریب، وزیر شرف الملکون ده یاخینلارینی اسیر آلاراق خیلاتا قاییتدی».
درین آغلی، سیاسی سریشته و باجاریغی، جسورلوغو سایهسینده اؤلکهسی اوچون همیشه بؤیوک ایشلر گؤرهن مهریجان خاتون خالقینی یادئللی ایشغالچیلارا قارشی مباریزهیه قالدیراراق دوشمنی دفع ائده بیلمیش، آذربایجانین مستقیللیینی قوروماق یولوندا فداکارلیغی ایله سئچیلهرک اصیل قهرمانلیق سالنامهسی یازمیشدیر. او، بوتون دونیایا اؤرنک اولا بیلهجک آذربایجان قادینینین گوجونو سیمووللاشدیردی. قادینلاریمیزین ان قدیم دؤورلردن باشلایاراق یاشادیقلاری دؤولتده و اونون حدودلاریندان کناردا اجتماعی-سیاسی خادم، قهرمان دؤیوشچو و باجاریقلی سرکرده کیمی سئچیلدیینی، آد-سان قازاندیغینی گؤرمک اوچون مهریجان خاتونون عؤمور یولونا نظر سالماق یئترلیدیر.
مهریجان خاتون تورک خالقینین دؤیوش روحونو، الینه سلاح آلان تورک قادینینین جنگاورلیکده کیشیلردن گئری قالمادیغینی، رشادتی، وطنسئورلیگی ایله تاریخ یازدیغینی دونیایا اثباتلادی.
روحو شاد اولسون!
