او، ایکییه بؤلونهن او تای-بو تایلی آذربایجانین قیزی ایدی. گونئی آذربایجاندا دوغولوب بویا-باشا چاتسا دا، تالعی اونو آرازین بو تایینا گتیریب چیخارمیش، صنعت اوغورلارینی، شان-شهرتینی، بؤیوک خالق سئوگیسینی بورادا قازانمیشدی. شهرت زیروهسینه تئز یوکسلسه ده، قلبی غبارلی ایدی. روحو، فیکری اردبیلده قالمیشدی. آذربایجاندان آذربایجانا باخیب آغلاییردی. یورد خیفتی، وطن حسرتی یانغیلی سسینه هوپموشدو سانکی. ماهنیلاریندا دیل گلمز بیر کدر، درد یوکو واردی...
سورونه-سورونه ده اولسا گئدیب دوغما ائوینی گؤرمک، سونرا اؤلمیی آرزولایان موغنی روبابه مرادووا (۱۹۳۳-۱۹۸۳) کؤنلونون غبارینی، حسرتینی، تالعینین آجیسینی، نیسگیلینی ملاحتلی، یانغیلی سسی ایله ائله تقدیم ائدردی کی، نالهسی اورکلری داغلایاردی. «اؤلنده بیر اوووج اردبیل تورپاغینی قبریم اوسته سپرسینیز» – دئین صنعتکار علی چاتمایان، اونو یئتمهیهن وطنینه عمرونون سونونادک حسرت قالدی، اورییندهکی نیسگیلی اؤزویله مزارینا آپاردی...
فیزیکی عمرو جمعی ۵۰ ایل سورهن روبابه مورادووانین خالقیمیزا وئردیی بخشیش ایسه اوزون عمورلو اولدو. یانیقلی سسی، اؤلمز خاطرهسی یادداشلاردا ابدیلشدی، ملی-مدنی ارثیمیزه تهفه ائتدیی صنعت اینجیلری صنعت تاریخیمیزین آلتین صحیفهسینه چئوریلدی. ملی اوپرا صنعتیمیزین انکشافیندا عوضسیز خیدمتلری اولان روبابه مرادووانین اساس پارتییالاری – اوزییر بی حاجیبیلینین «لیلی و مجنون»اوندا لیلی، «اصلی و کرم»ینده اصلی، «کوروغلو»سوندا خواننده قیز، مسلم ماقومایئوین «شاه ایسماییل»ایندا اربزنگی، زلفقار حاجیبیووون «آشیق غریب»اینده شاهصنم، شفیقه آخوندووانین «گلین قایاسی»ندا صنم و ب. دیرلی صنعت اؤرنکلری ایدی. او، حاقلی اولاراق، ۲۰-جی یوزیل آذربایجان موسیقیسینین ان گوجلو سسلریندن حساب اولونوردو.
روبابه مرادووا ۱۹۳۳-جو ایلده اردبیلده میرزا خلیلین عائلهسینده دونیایا گؤز آچمیشدی. ننهسینین حیمایهسیله بؤیویهن روبابهنین اوشاقلیق ایللری عزیز اردبیلین تمیز هاواسیندان، بولاق سویوندان، صاف قلبلی اینسانلارینین گؤزل اونسیتیندن، خالق ادبیاتی و موسیقیسیندن – بایاتیلار، قوشمالار و مغاملاریمیزدان بهرهلنهرک کئچمیشدیر. اردبیل محیطینین تأثیری اونون موسیقی صنعتینه اولان سئوگی و ماراغینی داها دا آرتیرمیشدی. ۱۱ یاشیندا ایکن آرتیق رنگارنگ مغاملاریمیزی اوخویور، مقدس «قران کریم»این آیهلرینی آوازلا سسلندیریردی.
بلی، اردبیل توپراغی آذربایجان موسیقی مدنیتینه، شرقه اؤزو کیمی سسی ده گؤزل بیر صنعتکار بخش ائتمکده ایدی. اردبیلده قیزلار مکتبینده تحصیل آلان روبابه خانیم یئنییئتمه یاشلاریندا عایلهسیله بیرگه آرازین بو تایینا کؤچور. او، تحصیلینی سالیاندا اورتا مکتبده داوام ائتدیریر. همین مکتبده تحصیل آلدیغی ایللرده اونون ایستعدادینی، ملاحتلی سسی اولدوغونو کشف ائدیرلر. بوندان سونرا او، موسیقی درنکلریندن بیرینه عضو اولور و بورادا تانینمیش موغننی قولو عسگروولا تانیش اولور. اونون تاماشالاردا، تدبیرلرده چیخیشلاری خصوصی رغبتله قارشیلانیر.
بیر دفعه باکیدان درام تئاترین آکتیورلاری سالیانا گاسترولا گئدیر. اونلارین آراسیندا خالق آرتیستی علسگر علکبروو دا واردی. اونلار «واقیف» تاماشاسینی اوینامالییدی، آنجاق تاماشانین باشلانماسینا آز واخت قالمیش بللی اولور کی، خرامانی اوینایان آکتریسا خستهدیر، صحنهیه چیخا بیلمهیهجک. بو گؤزلنیلمز دورومدان چیخماق و ممکن اولان ان یاخشی واریانتلا چیخماق لازیمدی. اوزون سؤزون قیصاصی، همین آکتریسانی عوض ائتمک روبابه مرادووایا حواله اولونور. تاماشادان سونرا علسگر علکبروو روبابه خانمی باکییا – فیلارمونییایا دعوت ائدیر.»... بئلهلیکله، روبابه مرادووا ۱۹۵۰-جی ایلده باکییا گلیر. اونون موسیقی ساحهسینده اساس اینکیشافی دا همین واختدان باشلاییر. ۱۹۵۵-جی ایلده اصف زیناللی آدینا باکی موسیقی مکتبینینین (ایندی آذربایجان میللی کونسرواتورییاسی نزدیندهکی موسیقی کولجینین) مغام صینفینی (سید شوشینسکینین صینفینی) بیتیریر. ۱۹۵۴-جو ایلدهن ایسه آذربایجان دولت اوپرا و بالت تئاترینین سولیستی اولور. بئلهلیکله، اونون حیاتیندا صنعت یوکسلیشلری، محتشم اوغورلار بیر-بیرینی اوز ائدیر. او، مغام، تصنیف و خالق ماهنیلارینین ماهر ایفاچیسی، اوپرا صنعتینین عوضسیز سسی کیمی بؤیوک سئوگی و دقتله احاطه اولونور.
فخری آد آلماغین بیر چوخ صنعتکار اوچون الچاتماز خیال اولدوغو ایللرده او، ۳۸ یاشیندا آذربایجانین خالق آرتیستی (۱۹۷۱) آدینا لاییق گؤرولموشدو. کئچمیش اس.اس.ار.ای-نین نفوذلو اوردئنلریندن اولان «شرف نشانی» ایله تلطیف ائدیلمیشدی. گوجلو سسه، مزو-سوپرانو سس تمبرینه صاحب اولان روبابه خانیمین ایستعدادی اونا دولت اوپرا و بالت تئاترینین سولیستی کیمی بؤیوک اوغورلارا ایمضا آتماق ایمکانی وئرمیشدی. لیلیسی، اصلیسی، شاه صنمی هله ده یادداشلاردان سیلینمهیهن موغنینین اوپئرادا اؤز دست-خطی، اوریژینال صنعت ایستیقامتی واردی.
روبابه مرادووانین صنعتکار تالعی چوخ اوغورلو اولسا دا، شخصی حیاتیندا بختی گتیرمیر. چوخ گنج یاشلاریندا عائله قران، بیر قیز اؤولادی دونیایا گلن روبابه خانیمین حیات یولداشی اونون صحنهیه چیخماسینی ایستمیر. لاکین گوجلو صنعت سئوگیسینین آردینجا گئدن روبابه مرادووا اریندن آیریلمالی اولور. اونون ایکینجی ائولیلیگی ده قیسقانجلیق اوزوندن داغیلیر. (بو ائولیلیکدن اونون ایکینجی قیز اولادی دونیایا گلیر).
صنعتی اوچون قوربانلار وئرسه ده، روبابه مرادووا چیخدیغی صحنهلرین اونودولماز صنعتکارینا چئوریله بیلیر. اوزییر بی حاجیبیلینین بوتون اوپرالاریندا باش رولون ایفاچیسی اولماق ایسه سانکی آلین یازیسی ایدی. داهی بستهکارین موسیقیسی ایله روبابه خانیمین سسی گؤزل بیر آهنگ تشکیل ائدیردی. موغنینین سسی، ظاهری گؤزللیگی، صحنه اوستالیغی، آکتریسا مهارتی بوتؤو بیر صنعت معجزهسی یارادیردی. اوپئرادا ایلک رولو لیلی اولان موغننی ۱۹۵۶-جی ایلده اوپئرا و بالت تئاتریندا نؤوبتی دفعه «لیلی و مجنون» تاماشاسیندا لیلینی جانلاندیرارکهن تاماشایا هندیستانین مشهور کینو اولدوزو راج کاپور دا باخیرمیش. کونسرتدن سونرا روبابه خانیما یاخینلاشان راج کاپور حیرتله بیلدیریر: «سیز بوتون تاماشا بویو آغلادینیز، لاکین بیرجه دفعه ده اولسا، بوغازینیز قهرلنمدی»...
فارس دیلینی گؤزل بیلن راج کاپور روبابه خانیملا بو دیلده دانیشاراق اونون صنعتینه رغبتینی ایفاده ائدیر و موغننییه اونونلا هیندیستانا گئدیب «لیلی و مجنون» فیلمینده باش رولا چکیلمیی تکلیف ائدیر. لاکین وطنیندن بیر دفعه آیریلان و بو حسرتله یاشایان موغننی بیر داها آیریلیق آجیسینی دادماماق اوچون بو تکلیفی قبول ائتمیر.
راج کاپورو حیرتلندیرمهسی ایسه هئچ ده تصادفی دئییلدی. او، نینکی اوپرادا، مغام صنعتینده ده تاماشاچیسینی بؤیوک اوستالیغی ایله حیرتلندیرمیی باجاریردی. روبابه خانیم قادین خوانندهلرین سسینه اویغون اولمایان، بیر چوخ صنعتکارلارین اوخویا بیلمدیی مغاملاری اوخویوردو. تانینمیش موغننی علی میرعلیئو بو حاقدا قید ائدیر: «چوخ چتین مغاملار اوخویوردو. قادینلار ایچینده «هومایون» مغامینی روبابهدن باشقا هئچ کیم اوخوماییب. بو اونون شاه اثریدیر. «چهارگاه» و «زمینخاره»نی ده قادینلار آراسیندا اوندان باشقا هئچ کیم ایفا ائتممیشدی».
موغاملاریمیزدا قلبینین بوتون دویغولارینی دیله گتیرهن روبابه مرادووا قدیم خالق صنعتینین بوتون گؤزللیینی دینلییجییه چاتدیرا بیلیردی. بو موغاملاری دینلینده غیری-ایختیاری، آذربایجانین بیرینجی ویتسه-پرزیدنتی مهریبان خانیم علیئوانین موغام حاقیندا فیکیرلرینی خاطیرلاییریق: «مغام بیزیم قلبیمیزین خصوصی مقامیدیر… مغام دریاسینین سوآلتی جریانلاری چوخدور، بو جریانلارا دالدیقجا بیز اینسان حسلرینین سیرلی یلپازهسینین ایستیلیینی حس ائده بیلیریک، وارلیغی اونون بوتون مختلیفلیینده درک ائدیریک». روبابه خانیم اؤز موغام ایفاچیلیغی ایله همین دریانین سوآلتی آخینلاریندا مهارتلی غواص کیمی اوزور، قیمتلی صنعت اینجیلرینی تاپیب اوزه چیخاریردی.
صنعتکار شهرتی ائله یوکسک بیر زیروهنی فتح ائتمیشدی کی، روبابه خانیمین طرف مقابیلی اولماق، اونونلا عینی صحنهنی بؤلوشمک، بیر تئاتردا رول آلماق هر بیر موغننی اوچون بؤیوک شرف ایدی. ۱۹۷۵-جی ایلده مهدی ممدووون رژیسورلوغو ایله حاضرلانان «لیلی و مجنون»دا روبابه خانیمین رول پارتنیورو اولماقدان غرورلا خاتیرلایان خالق آرتیستی جانعلی اکبروو اونونلا بیر صحنهده اوخوماغین بوتون موغننیلرین آرزوسو اولدوغونو دیله گتیریردی: «منه دئینده کی، لیلین روبابه مرادووا اولاجاق، علیم-آیاغیم هیجاندان اسدی. چونکی او واختلار روبابه یانغیلی سسی ایله چوخ سئویلیردی و اینسانلار اونون آوازیندان اؤترو اؤلوردولر. نه باشینیزی آغریدیم، بیز صحنهیه چیخاندا، زال داغیلیردی آلقیش صدالاریندان. تاماشادا «شام» صحنهسی وار، اوردا روبابه نئجه ناله چکیردیسه، تاماشاچیلار آغلاشیردی. روبابه اؤزو ده آغلاییردی. بعضا صحنهده گؤز یاشی تؤکمک اوچون معین واسطهلردن ایستیفاده اولونور، اما روبابه او قدر طبیعی اویناییردی کی... حتی دئیردیم کی، صحنهده اولدوغونو، رول اوینادیغینی اونودوردو».
موغاملاریمیزی، تصنیفلریمیزی قلبینی یاندیران وطن دردینین تأثیریله داها یانیقلی اوخوماسی، هامینی اونون اردبیل خیفتیندن خبردار ائدیردی. اونو دینلهینده سانکی تاریخین درینلیکلریندن گلن بیر فریادی ائشیدیردین. بو فریاددا یارالی بیر اوریین چیرپینتیلاری ایله یاناشی، هم ده پارچالانمیش خالقین آغیر هوزنو، کدری واردی. اردبیل گؤزلینین ان درین، گیزلی حسلرینین ترجومانی اولان بو سس اؤز صاحبینین کؤنول سیررینی و تلاطمونو نئچه-نئچه اورکلره داشیییردی. بو سسده نه یوخ ایدی؟ گلنی-گئدنی اولمادیغیندان اوت باسمیش خودافرین کؤرپوسو، آرازین سولارینین غملی حکایهسی، سرحددهکی آغاجلارین شیکایتی، ناکام محبتین آغریسی-آجیسی...
نووخانی باغلاریندا دنیزله اوزبوز تیکدیردیی ائوینی ده اردبیلده قویوب گلدیکلری ائولرینه بنزتمکله سانکی بیر تسللی تاپماق ایستمیشدی. «خسته بولبول کیمی هئچ یئرده گمانیم یوخدور» دئیه ناله چکن صنعتکارین تک توتالغاجی ایسه صنعت سئوگیسی ایدی. ائله بیر سئوگی کی، بوتؤو بیر خالقی اؤزونه حیران قویموش، دوشوندورموش، آغلاتمیش، هیجانلاندیرمیشدی. او، اؤز اردبیل حسرتینی بوتون آذربایجانین گونئی دردینه چئویره بیلمیشدی. اعجازکار سسی ایله بوتؤو آذربایجان سئوگیسینی اورکلرده آلوولاندیرمیشدی...
گؤرکملی صنعتکار ۱۹۸۳-جو ایل آوگوستون ۲۸-ده، ۵۰ یاشیندا باکیدا وفات ائدنده ده همین حسرت، درد بیتمهدی... ۵۰ ایللیک عمرو بویونجا یالنیز اردبیلی گؤرمک آرزوسو ایله یاشایان موغننینین سون وصیتی مزارینا اردبیل تورپاغینین سپیلمهسی اولدو... ۳۷ ایل خیاللاریندا کوچه-کوچه دولاشدی اردبیلی، حیطلریندهکی گول-چیچیین اترینی خاطیرلاییب کؤورلدی، یوردونون هر قاریشینی گؤز یاشییلا خاطیرلادی. حیات وئردیی ماهنیلارین قانادیندا او تایداکی ائولری گزیب دولاندی. اونون قلبی اردبیل حسرتی ایله یانارکهن «قارا گیله»، «حیدر بابایا سلام»، «اونودا بیلمیرم»، «ندن اولدو»، «گل بیزه یار» کیمی نئچه-نئچه نغمهسی هر ائوین قاپیسینی سئوگیله دؤیدو...
بو بیتمهیهن حسرتله اوریی سسینده دؤیوندو، اورکله اوخودوقلاری اونو هامییا سئودیردی...
جیسمانی یوخلوغوندان اوزون ایللر کئچسه ده، روبابه مرادووا آذربایجانین قلبینده یاشاییر، خاطرهسی سئوگیله آنیلیر. بو یانیقلی سسی بو گون ده سئوگی ایله دینلییر، کؤورلیر، تأثیرلنیریک. حیاتی ۵۰ یاشیندا بیتهن موغننینین سس عمرو داوام ائدیر...
