«او اولماسین، بو اولسون» فیلمی ۲۰-جی عصرین اولیندهکی باکینی گؤرمک اوچون ایدهآل ماتئریالدیر. بو فیلمده او دؤورون باکیسینا عایید اولان دئمک اولار کی، هر بیر شئی وار؛ مفلیسلشمیش بی، ایراندان گلمیش همشهریلر، فیریلداقچی وکیللر، یالانچی اینتئللیگئنتلر، پیستونون آرخاسینا سیغینمیش قوچولار و س.
فیلمده حادثهلر ۱۹۱۰-جو ایلین باکیسیندا باش وئریر. ۱۹۱۰-جو ایل او زامان ایدی کی، آرتیق باکیدا صنایع انقلابی باش وئریر، نفت فونتان وورور، دونهنین کاسیب اینسانلاری بیر گئجهنین ایچینده شهرین میلیونچوسونا چئوریلیردی. همین میلیونچولار اؤز میلیونلاری حسابینا آوروپانی گزیر، اوراداکی بینالارین، کازینولارین عینیسینی باکیدا تیکدیریردیلر. روستم بی ده اؤز دؤورونون کازینولار کرالی ایدی. لاکین روستم بی بیردن-بیره بؤیوک پوللار اودوزماغا باشلاییر و مفلیس اولور. سون دفعه قوماردا اودوزان روستم بی بیر بی کیمی سؤز وئریر: «اودوزدوغوم پوللاری یاریم ساعت ایچینده گتیررهم. بیر بی کیمی ناموسوما آند ایچیرهم». علی هر یئردن اوزولموش روستم بی قوماردا اودوزدوغو پوللاری و اولکی آد-سانینی گئری قایتارماق اوچون چیخیش یولونو مشهدی عباددا گؤرور. او، ۱۵ یاشلی قیزی گولنازی ۲۰۰۰ مانات قارشیلیغیندا اره وئرهجک و قومار بورجونو قایتاراجاقدی.
مشهدی عباد – ۵۰ یاشیندا اولسا دا هله ده فیزیکی جهتدن گوجلو، دیشلری جاغباجاغ، ساققالی شوه کیمی قاپقارا اولان ایباد کیشی دینداردیر، بوندان اول ۳ آرواد آلیب، اسلام قایدالارینا اویغون اولاراق دؤردونجوسونه طالبدیر. مشهدی دوروست تاجیردیر، فارس دیلینده تحصیل آلیب، بقال دوکانینا گلن روس موشتریلر سایهسینده آز-چوخ روسجانی دا اؤیرنیب. گولنازلا ایلک گؤروش صحنهسینده مشهدی پاپاغی ائله قویماغا چالیشیر کی، اؤزو اولسون، نه گنجه قوماربازینا، نه ده شاماخی لوتوسونا اوخشاسین. عباد کیشی گولنازی و قوللوقچو صنمی گؤرهن کیمی احتیراسدان اؤزونو ایتیریر. اؤزونون ده دئدیی «هئچ حنانین یئریدیر» کیمی بوش صحبتلر ائتمهیه باشلاییر. بونا باخمایاق، او، اطرافی مشاهیده ائدیر و قوللوقچو صنمین اونا گؤز یئتیردیی نظریندن قاچمیر. بیر قدر سونرا مشهدی اوزونو صنمه توتوب اوخویور:
گؤرورهم کیم، منه سن چوخ یئتیریرسن گؤزونو،
قورخورام کی، سن آخیردا ایتیررسهن اؤزونو.
سنهم ده بونا جاواب اولاراق، مشدینین باشینا گتیرهجکلری اویونون اؤنجهدن آنونسونو وئریر.
قوجا کافتار، سنه اون بئش یاش اولان قیز نه گرک؟
قورخمورسان کی، سن آخیردا گلهجک باشا کلک؟
ائله بو واخت رژیسور مشهدی عبادین حیرتلنمیش اوزونو مارال بوینوزونون فونوندا گؤستریر. خالق آراسیندا «بوینوزلاما» خیانت ائتمک معناسیندا ایشلدیلیر. دوغرودان دا مشهدی عبادا هامی خیانت ائدیر؛ روستم بی ده، گولناز دا، اطرافداکی فیریلداقچیلار دا.
۱۵ یاشینداکی گولنازین ایسه کؤنلو ایستودنت سروردهدیر. گولناز اوشاقلیقدان آنا قاییغیسیندان محروم بؤیویوب. اونون تربییهسی ایله دول قالمیش قوللوقچو صنم مشغول اولوب. فیلمین اولینده سرورله گولناز روستم بیین ائوینده اوتوروب بیر-بیرلرینه قزل اوخویورلار. ایکی عاشیقین ائوده تک اوتوروب بیر-بیرلرینه غزل دئمیی دوغرودان دا کومدییادیر. جوان اوغلان و قیزین بوش بیر اوتاقدا ساکیتجه ایلشیب غزل اوخاماسی بیر او قدر ده منطیقی و آغلاباتان دئییل. نئجه اولا بیلر یعنی؟ بیهم سرور ملی عادت-عنعنهنی، هر تین باشیندان بویلانان بیر لوپابیغ قوچونون هدهسینی گؤزونون قاباغینا گتیریب روستم بیین ائوینه اونا گؤره گلیب کی، گولنازلا بیرگه فضولیدن غزل اوخوسون؟ بو صحنه قئیس ایله لیلینین مکتبدهکی گؤروشونو خاطیرلادیر. سرور و گولناز عشق بارهسینده چوخلو شعر ازبرلمیش «مکتبلیلر» کیمی داورانیرلار. «او اولماسین، بو اولسون» «لیلی و مجنون»اون کومدیالاشمیش واریانتیدیر. باشقا بیر سؤزله، «لیلی و مجنون»اون پارودییا اولونموش فورماسیدیر.
«او اولماسین، بو اولسون» کومدییاسینین «مجنون»او سرور یوخ، مشهدی عباددیر. قیسین ائل آراسیندا «مجنون»آ چئوریلدیی کیمی، مشهدی عباد دا «میمون»آ چئوریلیر. مجنون صحرایا دوشور، مشهدی عباد حاماما. صحرانین سونو اؤلومدور، حامامین سونو یاتاق اوتاغی.
روستم بی اصلینده، مشهدینی ائوینه قوناق چاغیرماقلا دئمک ایستییردی کی، «آی جاماعات باخین، من قیزیمی بو میمونا وئرمک ایستمیرم، اما مجبورام». روستم بیین ائوینه ییغدیغی اینسانلار کیم ایدی؟
اینتئللیگئنت حسن – «حقوق ایشلری» ایله مشغول ایدی، فیریلداقچیلیقلا یوخاری دایرهلره مکتوب یازار، هرهدن ۵-۱۰ مانات پول قوپاریب اؤزونو ایچکییه وئرردی. بیر نؤو اینتللیگنت حسن «کفلی ایسگندر»این شرفسیز فورماسی ایدی. هر ایکیسی فرانسادا تحصیل آلیب اؤلکهسینه قاییتمیشدی. کفلی ایسگندر خالقین عواملیغینا آغلایار، اینتللیگنت حسن ایسه خالقین عواملیغیندان ایستیفاده ائدیب جیبینی دولدوراردی. روستم بیین ائوینده کئچیردیی مجلیسده ده یئرلی-یئرسیز پلاتوندان، دارویندن سیتات چکن اینتللیگنت حسن مشهدییه «میمون» دئییر. بونونلا دا مجلیسده بؤیوک داوا باشلاییر. قید ائدیم کی، اوزییر بی پیئسی یازارکهن مجلیسدهکی داوانی یازمامیشدی. داوا صحنهسی رژیسور حسین سیدزادنین هادیسرین تئمپینی آرتیرماق اوچون ایستیفاده ائتدیی فندیر.
رضا بی – ایندیکی دیل ایله دئسک لوطو ژورنالیست، یالانچی خبرلر تیراژلایان قزئت رداکتورو. رضا بیین صنعتی ۵ ماناتلیق ایدی. ۵ ماناتینی وئر، نه ایستهسهن یازدیر. اوزئییر حاجیبیوو رضا بی اوبرازینی یارادارکهن «زنبور» ژورنالینین باش رداکتورو رضا بی سلیمخانووو اساس گؤتوروب. چونکی ۲۰-جی عصرین اوللرینده «زنبور» ژورنالیندا اوزئییر حاجیبیوو علیهینه کاریکاتورالار درج ائدیلیردی. بونا سبب ایسه اوزییر حاجیبیووون آرتان شهرتی، بستهکارین شوشا اینتللیگنسییاسینا منسوب اولماسی، حاجی زین العابدین تاغییئو و احمد آغایئو آراسیندا باش وئرمیش مناقیشهده آغایئوین طرفینی توتماسی ایدی.
قید: «او اولماسین، بو اولسون» پیسینده «ملا نصرالدین» ژورنالینین هئیتینین اوبرازلاری یوخدور. چونکی همین دؤورده «ملا نصرالدین» باکیدا یوخ، تیفلیسده فعالیت گؤستریردی. رژیسور حسین سیدزاده بو سببدن ملا نصرالدینچیلری یاراتمیشدیر کی، سروره دستک اولسونلار. چونکی ایستودنت سرور تکباشینا مشهدی عبادلا، قوچو عسگر و دستهسی ایله باشا چیخا بیلمزدی.
قوچو عسگر – جیبیندهکی پیستونا، یانینداکی بالوغلانلا گووهنهن «گده». فیلمین بازار صحنهسینده گؤروروک: قوچو عسگر ایله دیگر قوچو آراسیندا آتیشما باشلاییر. گیزلهنمهیه یئر تاپمایان قوچو عسگر قادین حامامینا گیریر، قاچارکهن الینه قادین چارشابی کئچیر، اونو باشینا باغلاییر، آرادان چیخیر. سروری دستهسی ایله بیرگه اؤلدورمهیه گلن قوچو عسگر ایستودنتلرین فیت چالماسی ایله آرادان چیخیر. «گیردووی»دان قورخان قوچونون گوجو سروره بئله چاتمیر.
روستم بی بیلهرکدن محض بو آداملاری ائوینه ییغیر کی، عالمه گئدیب سس سالسینلار، مشهدی ایباد گولنازین تایی دئییل. مجلیسدهکی چوخ ماراقلی دتاللاردان بیری ده هامینین شراب ایچدیی یئرده، مشهدی ایباد قیراقدا تک اوتوروب چای ایچیردی. بو، مشهدی عبادین دیندار اولماسی، عقیدهسینه صادق اولماسی ایله باغلی جدی دئتالدیر. مجلیس بیتدیکده ایسه، مشهدی عباد علی مردارلانماسین دئیه، کؤینیینین قولونو علینه دولاییب مجلیسدهکیلرده ساغوللاشیر.
سرور روستم بیی ده ایناندیریر کی، منیم پلانیملا هم سنین مشهدیدن آلدیغین پوللار اؤزونده قالاجاق، هم ده گولناز قوجا مشهدییه اره گئتمهیهجک. سرورین قادین لباسی گئیینیب گولنازین یئرینده مشهدینین ائوینده اولماسی دویونون آچیلماسیدیر. ساختا تاپانچانی مشهدینین باشینا دایایان سرور مجبور ائدیر کی، مشهدی کاغیذا قول چکسین. کاغذدا ایسه مشهدی اؤز الی ایله بو سؤزلری یازیلمیشدی: «من مشهدی عباد کربلایی خوجاوردیخان اوغلو روستم بیین قیزی گولنازی آلماق ایستمیرم. اونون یئرینه قوللوقچو صنمی آلیرام». بئلهجه مشهدی عباد هرطرفلی فیریلداقچی سروره اودوزور. مشهدینین هم پوللاری گئتدی، هم ده ائل آراسیندا بیابیر اولدو. چونکی عباد کیشی قوللوقچو صنمی آلماق ایستسیدی ائله اولدن ده آلاردی. مشهدی اوچون دول آرواد آلماق ندیر کی؟ بیر ملا، بیر کلله قند، ۳ مانات پول، وسالام، شد تمام!
مشهدی ۳ دفعه ائولنمیش، دؤردونجو ائولیلیگی بیلدییمیز سببلردن باش توتمامیشدی. «او اولماسین بو اولسون» پیئسینده مشهدی عبادین دیلیندن دئییلیر: «رحمتلیک سونایا بیر کره نئجه یومروق ووردومسا، ایکی ساعت نفس آلا بیلمهدی؛ او ایدی کی، منی گؤرهن کیمی اوزومه گولردی. رحمتلیک پرزادا گونلرین بیر گونو بیر شیلله چکدیم کی، بیر دیشی سیندی، او ایدی کی، سونرا بیر کره اولسون اوزومه دورمادی. تک بیرجه مرتد اوغلونون قیزی گولخانیما آغاجلا ائله چکدیم کی، او قاچان اولدو!»
اثرده دیقت چکن مقام مشهدینین یاشی چوخ اولسا دا، دول قادینلا دئییل، جوان قیزلا عائله قورماق ایستییدیر. بئله قناعته گلمک اولار کی، مشهدی عبادین آقرسییاسینا سبب اونون سونسوزلوغو ایدی. قادینلاری دا اونا گؤره دؤیوردو کی، اؤولادینین اولماماسینین گناهینی قادینلاردا گؤروردو. اؤزونو ثبوت ائتمک اوچون هر دفعه جاوان قیزلا ائولهنیردی. سونونجو شانسینی گولنازدا سیناماق ایستهیهن مشهدی نهایت اؤز تالعی ایله باریشیب قوللوقچو صنمله عائله قورور. اثرین مؤلفی اوزئییر حاجیبیووون دا اولادی اولماییب و اونون هئچ بیر اثرینده اوشاق اوبرازی یوخدور.
مشهدی عباد و حامبال مسئلهسی. مشهدی دوروست تاجیر ایدی. وئردیی پولون قارشیلیغینی آلماق ایستییردی. هامی کیمی او دا هئچ کیمه بوشونا پول وئرمزدی.
ائله حامبال مسئلهسینده ده مشهدی سؤز وئردیی پولو حامبالا وئریر. حامبال ایسه «بئلیمی سیندیردین» دئیهرک، مشهدیدن داها بیر عباسی ایستییر. مشهدی عباد البته بو پولو اونا وئرمهیهجکدی. چونکی سؤز دانیشیقدان کئچر، ایشینی گؤردو و دئییلهن پولو آلدی.
دوغرودانمی حامبالین بئلی سینمیشدی؟ البته کی، خیر. بئلی سینان، بئلی زدهلنهن آدام نه قاچا، نه ده دوغرو-دوزگون گزه بیلر. اثرده ده، فیلمده ده حامبال بیر نئچه صحنهده ایتی آددیملارلا گزیر. حامبال یازیق ایدیمی؟ مشهدینین بی حامامیندا چیمن، تویوندا دا یئییب-ایچن حامبال ان سوندا یئنه مشهدیدن ۱ عباسی پول ایستییر. اونون تکجه حامام پولو ائله ۱ عباسیدان چوخ ائدیردی.
بورادان بئله نتیجهیه گلمک اولار کی، اینسانلارین یازیغی گلدیی حامبال بئله، اصلینده یازیق یوخ، دیگرلری کیمی فیریلداقچی ایمیش. فیلمده یالنیز بیر دوروست قهرمان وار، او دا هئچ کیمه بنزهمهیهن، همیشه اؤزو اولان مشهدی عباد.
مشهدی عباد و حاجی زینالابدین تاغییئو اوخشارلیغی. ادعایا گؤره، اوزئییر حاجیبیوو «مشهدی عباد» اوبرازینی یارادارکهن، میلیونچو حاجی زینالابدین تاغییئوین حیاتینی هدف آلیب.
تاغییئو سونا خانیملا عائله قورارکن ۷۳ یاشیندا اولوب. سونا خانیمین ایسه اوندا ۱۶ (بعضی منبعلرده ۲۱ و ۳۰ قید اولونوب) یاشی واردی. (مشهدی عبادین آروادلاریندان بیرینین آدی سونا ایدی، گولنازلا ائولهنمک ایستهیهنده مشهدینین ۵۰، گولنازین ایسه ۱۵ یاشی واردی).
«او اولماسین بو اولسون» اوپرتتاسیندا گولنازلا عشق یاشایان ایستودنت سرور مهندیس ایدی. رئال حیاتدا دا سونا خانیمین گنج مهندس لطفعلی بی بهبودوولا مناسیبتده اولدوغو بیلینیر. مشهدی عباد دا حاجی زین العابدین تاغییئو کیمی دیندار ایدی. او، ایسلام دینینه اویغون اولاراق ۳ دفعه ائولنمیش، دؤردونو دفعهسینده ایسه گولنازا طالب اولموش، آنجاق بو ایزدیواج بیلدییمیز سببلردن باش توتمامیشدیر.
آرخیو سندلردن ده بللی اولور کی، اوزییر حاجیبیووون تاغییئوه مناسیبتی سویوق اولوب. سببلردن بیری کیمی تاغییئوین لطفعلی بی بهبودووو اؤز ائوینده دؤیدورمهسی، مطبوعاتی ساتین آلماسی (تاغییئو نفت ماقناتی اولماقلا یاناشی، هم ده مئدیا ماقناتی ایدی)، ملا نصرالدین قزئتینه قارشی تضییقلر گؤسترمهسی ایدی. تاغییئو و بهبودوو مباحثهسینی او دؤورده یالنیز ملا نصرالدین ژورنالی ایشیقلاندیرمیشدی.
حسین سیدزادنین رژیسورلوق ائتدیی «او اولماسین بو اولسون» فیلمینده بو مسئلهیه داها گئنیش توخونولوب. قوچو عسگر و دستهسی مشهدی عبادین (تاغییئوین)، ملا نصرالدینچیلر ایسه سرورین (لطفعلی بی بهبودووون) طرفینده ایدی.
