آذربایجان میلی علملر آکادمیاسینین فولکلور اینستیتوتوندا بیر نئچه ایل اؤنجه یارادیلان گونئی آذربایجان شعبهسی او تایداکی فولکلوروموزون توپلانماسیندا بؤیوک ایشلر گؤرور. شعبه ایندیدک گونئی آذربایجان فولکلورونو ۶ جیلدده توپلایاراق چاپ ائدیب.
شعبه مدیری، فیلولوگییا اوزره فلسفه دوکتورو، دوسنت متانت عباسووانین مصاحیبهسی:
- متانت خانیم، گونئی آذربایجان فولکلورونون باشلیجا آغیرلیغی آشیق صنعتینین اوزرینه دوشور. زحمت اولماسا، بو بارهده بیلگی وئرردینیز.
- گونئیدهکی آشیق صنعتی و ایفاچیلیغی تاریخی باخیمدان بؤیوک بیر یول کئچیب. آشیق قوربانی (۱۶-جی عصر)، آشیق عباس توفارقانلی (۱۷-جی عصر)، خسته قاسیم تیکمهداشلی (۱۸-جی عصر) و س. کیمی اوستاد آشیقلارین یاراتدیغی داستانلار، ائل هاوالاری بوتون چاغلاردا آشیق ادبیاتی و داستانچیلیغیمیزین یئتکین فورما و اوسلوبدا اؤزولو اولاراق قبول ائدیلیب. دوغما دیلده تحصیلین اولماماسی، ملی-معنوی ارثین تبلیغ ایمکانلارینین محدودلوغو و س. پروبلملر زامان باخیمیندان گونئیده شیفاهی ادبیاتین، اؤزللیکله آشیق یارادیجیلیغینین داها یتکین بیچیمده اینکیشافینا تکان وئریب.
آشیق ادبیاتینین گونئی آذربایجاندا اینکیشاف قوللاری و تمایوللری یارانما یئری، چالغی آلتلری، رئپئرتواری، آشیق-اوزان درنکلرینین فعالیتی، هانسی اوستاد آشیقلارین ارثینی، صنعت یولونو داوام ائتدیرمهلری باخیمیندان مختلیف آشیق محیطلرینی احاطه ائدیر. علی قافقاسییالی «ایران تورکلری آشیق محیطلری» آدلی کیتابیندا بو محیطلرین تصنیفاتینی بئله وئریب: تبریز-قاراداغ، اورمییا، سولدوز-قاراپاپاق، زنجان، قم-ساوه، خراسان-تورکمنیستان و قاشقای آشیق محیطلری.
تاریخاً تبریز-قاراداغ آشیق محیطینین احاطه ائتدیی شبوستر، تبریز، سراب، اهر و س. اراضیلرده آفشار، آغقویونلو، خانچوبانلی، قاجار، کنگرلی، مغانلی طایفالاری، خوی، سلماس، زئیوه، آغبولاق یؤرهسینین قوشولدوغو اورمییا آشیق محیطینده قاراپاپاق، کنگرلی، اوستاجلی و س. تورک بویلاری یاشاییبلار. قید ائدک کی، آشیقلارین ایفاسیندا بیر چوخ هاوالارین «قاراچی»، «اووشاری»، «شاهسئوهنی» کیمی آدلاندیریلماسی دا بو باخیمدان یئرلی طایفه آدلارینین آشیق صنعتینده قورونوب ساخلانیلماسی اؤزللییندن ایرلی گلیر.
- گونئیده بو گون آشیق صنعتیمیز نئجه قورونور؟
- گونئی آشیق صنعتی اؤزونون اوستادلاری ایله داستانچیلیغین قدیم عنعنهلرینی بو گون ده قوروماقدادیر. دده قوربانی (دیریلی)، آشیق عباس (توفارقانلی)، میسکینلی محمد، خسته قاسیم (تیکمهداشلی)، دوللو مصطفی، عزیز شهنازی (اهر)، حسین جوان (اوتو کندی)، چنگیز مهدیپور (خودافرین)، حسین سای (تبریز) و س. یارادیجی آشیقلارین ایفا ائتدیکلری آیری-آیری داستان و مختلیف آشیق هاوالاری گونئی داستانچیلیغینین زنگین قایناقلاری سیراسیندادیر. «کوروغلو»، «شکاری»، «آشیق علسگر»، «اصلی و کرم»، «غریب و شاه صنم»، «طاهیر و زهره»، «حسین جاوان»، «تیلیم خان«، «لیلی و مجنون»، «عباس و گولگز»، «دده قوربانی»، «معصوم و دیلفروز»، «آشیق علی و آشیق رفیع»، «علی شاه» و س. داستانلار بو قبیلدندیر. قید اولونان داستانلار مختلیف تاریخی حادثه، شخصیتلرین حیاتی، سئوگی ماجرالاری، آشیقلار حاقیندا داستان-روایتلر اساسیندا یارادیلیب.
مختلیف شعر فورمالاری («تجنیس»، «موخممس»، «دیوانی»)، تاریخی-افسانوی قهرهمانلارین آدلاری («کوروغلو»، «کرمی»، «جلیلی»)، بدیعی-پویتیک آنلاییشلار («گولابی»، «ساری تئل») و س. ایله باغلی معلوم آشیق هاوالارینین گونئی داستانچیلیغیندا زنگین بیر عنعنهسی موجوددور. بونونلا یاناشی، «ایران دوبئیتیسی»، «اورمییا دیوانیسی»، «تبریز نیسگیلی»، «قاراداغ گرایلیسی»، «تبریز دوبئیتیسی»، «قاراداغ تجنیسی»، «زنجان شیکستهسی» و س. آشیق هاوالارینین یارانماسی جغرافی باخیمدان گونئی آذربایجانلا باغلیدیر.
- «گونئی آذربایجان فولکلورو» چوخ جیلدلییندن دانیشاردینیز...
- گونئی آشیق محیطینین زنگین، تکرارسیز داستانچیلیق عنعنهسینی نظره آلاراق، «گونئی آذربایجان فولکلورو»نون ۶-جی جیلدینی بوتؤولوکده داستانلار اساسیندا حاضیرلامیشیق. قید ائدیم کی، «گونئی آذربایجان فولکلورو»نون ایکی جیلدینده گونئیین مختلیف فولکلور عنعنهلری سیراسیندا تبریز-قاراداغ آشیق محیطی، بو محیطین چالغی آلتلری، خالق روایت و داستانلاری، آشیق هاوالاری، چاغداش آشیقلاری حاقیندا عمومی بیلگیلر وئریلیب، ائلجه ده کونکرت اولاراق ۸ آشیق روایتی و ۹ داستان متنی قید اولونوب. نؤوبتی کیتابدا ایسه آیریجا اولاراق گونئی آشیقلارینین رپرتواریندان سئچیلن ۱۲ داستان متنی و بیر آشیق دئییشمهسی یئر آلیب: «یوسف و زولیخا»، «شیرین ایله فرهاد»، «یادیگار و گولاباتین»، «عباس و گولگز»، «دیلیلقار و ماه جامال»، «زهره و محمد»، «آشیق اسد و سلطنت»، «سنان و ترسا بالاسی»، «جهانفروز و جمشید»، «آشیق لیسان»، «گرگرلی محمد و مهپاره خانیم»، «طاهیر و زهره»، «آشیق حسن قفارلا آشیق عزیزین بیر ماجراسی». الده اولونان داستان متنلری اساساً آشیقلارین جانلی ایفالاریندان دینلهنیلهرک یازییا آلینیب. آشیغین دینلییجی ایله بیرباشا تماسی اساسیندا قیده آلینان بو داستان متنلرینده آشیق ایمپروویزاسییالاری و صحبتلشمهلر متنلرده اولدوغو کیمی ساخلانیلیب.
«عباس و گولگز» داستانی تبریزین اوستاد آشیقلاریندان ۱۶-جی عصرین سونو، ۱۷-جی عصرین اوللرینده یاشامیش عباس توفارقانلینین حیات و یارادیجیلیغی اوزرینده قورولوب. داستان قاراداغلی آشیق حسن غفاریدن دینلنهرک نبی آزروغلو طرفیندن یازییا آلینیب. بیلدیریم کی، آذربایجان فولکلورشوناسلیغیندا داستانین عمومیلیکده اوچ وئرسییاسی - آذربایجان-تورکییه ادبی محیطینده قیده آلینان ۹ واریانتدان عبارت اساس وئرسییاسی، ایکی واریانتلی «شیروان» ورسییاسی و بیر واریانتدا «عباس» ورسییاسی وار. گونئی داستانچیلیغیندا ایسه «عباس و گولگز»این ۵ واریانتی قید ائدیلیر.
- کیتابداکی «اسد و سلطنت» داستانینین مؤلفی حاقیندا نه دئمک اولار؟
- «اسد و سلطنت» داستانی اهرلی آشیقلاردان اولان عزیز شهنازینین رپرتواریندان آلینیب. آشیق عزیز شهنازی ۱۹۲۹-جو ایلده گنجهده دوغولوب. اونون باباسی واختیله پیشهورینین رهبری اولدوغو آذربایجان ملی حکومتینین چؤکوشوندن سونرا گنجهیه کؤچوب، بیر مدت بورادا یاشاییب. اصل آدی عزیزی رمیش اولان آشیغا سونرادان خالق «شهنازی» تخللصونو وئریب. ۱۹۳۸-جی ایلدهن آشیغین عائلهسی یئنیدن گونئی آذربایجانا قاییدیر و اهر شهرینده یاشاییر. آشیق ۱۹۹۵-جی ایلده تبریز شهرینده وفات ائدیب.
داستان پوتیکاسینا اویغون اولاراق کیتابدا وئریلهن نمونهلرده متنلر مختلیف آشیق هاوالاری اوزرینده قورولوب. باش پردهده اولان آشیق هاوالاریندان «غربتی»، «باش ساری تئل»، «یانیق کرمی»، آچیق کؤکده اولان «بایرامی»، شاه پرده کؤکونده اولان «باش دیوانی»، «خان چوبانی»، «کرم کؤچدو»، «شاهسئونی»، «قاراچی»، «چوبان بایاتیسی» و س. هاوالار داستانلارین یوکسهلهن سوژئت خطی، دراماتیک صحنهلرین تلقین ائتدیی احوال روحییه اوزرینده ایفا اولونور.
داستان متنلری یازییا آلینارکن آشیق تهکییهسیندهکی دیالکت و شیوه اؤزللیکلری گؤزلنیلیب، ممکن درجهده بو دیل فاکتلارینین اوریژیناللیغینا توخونولماییب. گونئی آذربایجان داستان یارادیجیلیغینین بلاواسیطه آشیق ایفالاریندان دینلهنیلهرک آیریجا فولکلور جیلدلرینه سالینماسی گلهجکده بو داستانلارین گونئی واریانتلارینین، فرقلی وئرسییالارینین توپلانیلماسی، بیر آرایا گتیریلمهسی و تدقیقاتلارا جلب اولونماسی ایشینه ماراغی داها دا آرتیراجاق.
س. قالیبوغلو
مدنیت قزئتی، ۲۰۱۷. ۲۲ سنتیبار. س.۱۱.
