دئییرلر کی، قوچو سؤزو باکییا مخصوصدور. اصلینده ده بئلهدیر. قوچولوق باکیدا میدانا چیخیب و باکیدا یاییلیب. بو سؤزون ائتیمولوگییاسی ایندیدک آراشدیریلیب، معین ائدیلمهییب. آنجاق آرادا بیر روایت گزیر کی، گویا نه واختسا باکییا کناردان قولو گوجلو قوچو آدلی بیر گنج گلیر و شهرده هامینی اینجیتمهیه باشلاییر.
Axar.az ا مشهور باکی قوچولاری و میلیونچو موسا ناغییئوین اوغورلانماسی حاقدا یازینی تقدیم ائدیر.
قوچولوق اجتماعی بیر حادثه کیمی کئچهن عصرین اورتالاریندا باکیدا نفت صنایعسینین اینکیشافی ایله باغلی یارانیر و یاییلماغا باشلاییر. مطبوعات صحیفهلرینده ده قوچو سؤزونه بیز همین واختدان تصادف ائدیریک. ایری نئفت ساهیبکارلاری اؤزلرینی و املاکلارینی قوروماق اوچون اطرافینا سلاحلی آداملار توپلاییردیلار. نفت صنایعسی انکشاف ائتدیکجه بئله آداملارا احتیاج داها دا آرتیردی. هر بیر نفت فیرماسینین، هر بیر میلیونچونون اؤز قوچو دستهسی واردی.
نفتخودالارین پولو ایله وارلانمیش قوچولار سونرالار اؤزلری موستقیل قوهیه چئوریلمیشدیلر. قوچولار اونون-بونون سفاریشی ایله آدام اؤلدورور، کوچهلرده آداملارین شرفینه توخونور، پول قازانماق مقصدیله وارلی آداملاری اوغورلاییردیلار. خصوصیله قادینلار قوچولارین قورخوسوندان کوچهیه چیخا بیلمزدیلر. اونلارا سؤز آتماق بیر کنارا قالسین، حتی قادینین گئیدیی دیکدابان چکمه قوچونون خوشونا گلمدیکده، کوچهنین اورتاسیندا اونو ساخلاتدیریر، دیکدابان چکمهنین یئرینه اونا نلیین گئیدیرردیلر. باکی قوچولاری اؤز حرکتلرینده ایکی شئیه آرخایین ایدیلر: بیری موزدلا خیدمت ائتدیی میلیونچو و یا وارلییا، ایکینجیسی بئلیندهکی ماوزئره. ماوزئر قوچونون گوجو و واهیمهسی ایدی، اونون علیندن آلیندیمی، آجیز و مظلوم بیر مخلوقا چئوریلیردی.
مشهور قوچولار
قوچولارین بعضیلری طبیعتلرینه گؤره چوخ قورخاق ایدیلر. حتی ائلهلری واردی کی، پلیسین فیت سسینی ائشیدن کیمی گیرمهیه دئشیک آختاریردیلار. بونونلا بئله ایچریلرینده قددار و ییرتیجیلاری دا چوخ ایدی. بو باخیمدان باکی قوچولارینی مؤقع و چکیلرینه گؤره ایکی قروپا بؤلمک اولاردی. بیرینجی قروپ قوچولار هم وارلی و همده حدسیز قددار ایدیلر. بئلهلرینه مشهور قوچو نجفقولونو، تئیمور بی آشوربیووو، کبله عبدالله ضربعلیئوی، کبله حاجی بالانی، آغا کریمی، نووخانیلی مشهدی حاجی اوغلونو، کوردخانیلی عادیلی، توربتی، مالباش یوسیفی و باشقالارینی گؤسترمک اولار. بونلار بعضا بوش بیر شئیین اوستونده گونون گونورتا واختی شهرین کوچهلرینده آتیشماغا باشلاردیلار.
قوچو نجفقولو و تیمور بی آشوربیووون مناقیشهسی
مثلاً، بئله بیر آتیشما ۱۹۱۸-جی ایل یانوارین ۱۵-ده قوچو نجفقولو ایله تئیمور بی آشوربیوو آراسیندا باش وئریر. قورودووویلار قورخولاریندان اؤزلرینی بیلممزلییه قویوب، دالدئی کوچهلره چکیلیرلر. آتیشما یالنیز آشوربیوو سینهسیندن یارالاناندان سونرا کسیلیر. کوچهلرده ایسه نئچه نفرین قانا بولانمیش مئییتی قالیر.
قوچو مشهدی حاجی اوغلو
نووخانیلی قوچو مشهدی حاجی اوغلو دا گونون گونورتا واختی شهرین آدلی-سانلی روحانی آتاسی آخوند موللا روهوللانین منزیلینه گیرهرک، اونو ناماز قیلدیغی یئرده اؤلدورموشدو. بو حادثه ۱۹۱۲-جی ایل یانوار آییندا باش وئریر و بوتون شهر اهلینی آیاغا قالدیریر.
قوچو کبله حاجی بالا
قوچو کبله حاجی بالا دا چوخلو ناهاق قان تؤکموشدو. شهرین بیر نئچه یئرینده اونون دوکان و کونتورو واردی. کونتورلاریندان بیری ایندیکی "کوکلا تئاتری"نین قاباغینداکی دوکانلاردان بیرینده یئرلشیردی. بو کونتور شهر اهلی آراسیندا "آدام اؤلدورمه کونتورو" آدی ایله مشهور ایدی. اینتیقام آلماق ایستهیهنلر بورایا گلیر، ایستدیکلری آدامی پوللا کبله حاجی بالا و اونون آداملاری واسطهسیله قتله یئتیریردیلر.
آدام اوغورلوغو
آدام اوغورلاماق قوچولار آراسیندا خصوصیله دب دوشموشدو. پولا احتیاج هیسس ائتدیکلری زامان شهرین وارلیلارینی و یا اونلارین اؤولادلارینی تئز-تئز اوغورلاییر، کوللی میقداردا پول آلدیقدان سونرا اونلاری بوراخیردیلار.
میلیونچو موسا ناغییئوین اوغورلانماسی
حتی میلیونچو موسا ناغییئو ده ایکی دفعه اوغورلانمیشدی. اونون اوغورلانماسی تصادفی دئییلدی. ناغییئو خسیس اولدوغو اوچون قوچو ساخلامازدی. قوچولار دا بوندان خبردار ایدیلر. بونا گؤره ده فورصت آختاریب، اونو اوغورلاییردیلار. ناغییئوی ایکینجی دفعه اوغورلایانلار ایستالینین آداملاری ایدی. پارتییا خزینهسی بوشالدیغی اوچون بولشئویکلر بئله بیر تدبیره ال آتمیشدیلار. مممد امین رسولزاده "ایستالینله ایختیلال خاطرهلری" کیتابیندا بو اهوالاتدان دانیشاراق، یازیردی: "...قولدور دستهلری (قوچولار نظرده توتولور) زنگینلری تهدید ائدرک، پارا چکیر، بعضیلرینی چالیب-چاپیر، آلدیقلاری گیروو پولون موقابیلینده بوراخیر، چوخ زامان بؤیوک فیرمالارا گؤندردیکلری تهدید مکتوبلاری ایله بونلاری خراجا باغلاییردیلار. باکینین مشهور میلیونئرلریندن موسا ناغییئو بیر آرا توتولموش، وئردیی بؤیوک میقداردا بیر نجات پولونا موقابیل هورریتینه قوووشموشدو. حالی-فعالیتده بولونان بو قولدور دستهلری آراسیندا بولشئویک پارتییاسی حسابینا چالیشان بیر دستهنین ده مؤوجودیتیندن بحث اولونوردو. بو چئتهنین باشیندا ایسه ائریوان میدانینین قهرهمانی (بو حادثه مشهوردور) شخصاً کوبانین (ایستالین نظرده توتولور) بولوندوغو سونرادان بیلینمیشدی".
قوچولار ایکی دفعه آغا موسانی اوغورلاییب اؤلدورمکله هدلمیشلر. بیرینجی دفعه فایتونا باساراق گؤزلرینی باغلاییب آرادان چیخاریرلار، گیزلی منزیله گتیریب اون مین مانات طلب ائدیرلر. آغا موسا اؤزونو ایتیرمهییب دئییر: "مین مانات وئره بیلرهم، بیر قپیک ده آرتیق یوخ". اؤلومله تهدید ائدیلهنده حالینی پوزمادان دئییر: "آتام-آتام، اؤلدورون. بیر مینی ده آلا بیلمزسیز، او دا علینیزدن چیخار". اوچ گون گیروو ساخلاییب، یئدیردیب-ایچیردیب، کارت اوینامیشدیلارسا دا، بوینونا مین ماناتدان آرتیق قویا بیلممیشدیلر. ایکینجی دفعه ایسه ۱۹۰۸-جی ایلین دئکابرین آخیرلاریندا، یئنی ایل ارفهسینده اوغورلامیشدیلار. اؤزو دانیشیردی:
"ایکیندی واختی بابا سمندروغلو ایله فایتون توتوب یوللاندیق باغیروو باغینین قاباغینداکی ائوه. فایتوندان دوشوب گیردیک بینایا (شوبههسیز فایتون کیرهسینی بابا وئرسین دئیه تئز دوشوب). بابا قالدی فایتونچونون حاقینی وئرمهیه. پیللهلرله قالخیردیم کی، بیردن هئچ بیلمیرم هاردان، دؤرد نفر کیشی اللرینده تاپانچا، ایکیسی یوخاریدان، ایکیسی ده هئیأتدن پارادنییا قالخان پیللکهنلردن منه یاخینلاشدیلار. گؤرونور داروازا آلتیندان گودورموشلر. حؤکم ائلدیلر کی، سوس! جینقیرینی چیخارتسان اؤزووو اؤلموش بیل. دوش قاباغا، قاییت دالا! نه ال-قول آچماق، نه ده دینمک مومکون ایدی. دؤرد تاپانچا منه توشلانیب، نیطقیم کسیلیب، دیلیم لال اولموشدو. دوشدوم پیللکهنین یاریسیندان قاباقلارینا. بابا فایتونچو ایله حسابی چورودوب گلدی ایچری، اونو دا قاتدیلار منه. چیخدیق کوچهیه یاخیندان اؤتن فایتونو ساخلاییب بیزی میندیردیلر، ایکی نفر ده اوتوردو، بؤیور طرفلرده، تاپانچا اللرینده حاضر، بیز قالدیق اورتادا. یئردهکی ایکی نفر ده فایتون توتوب اوتوردولار. دوشدوک یولا بولشوی مورسکویا (بولبول کوچهسینه) طرف. بؤیروموزده اوتورانلار اللریندهکی تاپانچا ایله بیزی تهدید ائدیب خبردار ائتدیلر کی، سس-کوی سالیب آداملاری، پولیسی کمکه چاغیرسانیز، اؤزونوزو اؤلموش بیلین. فایتونوموز قاباقدا، او بیریسی دالدا، تلسمهدن، آراملا، ائله بیل سئیر-صفایا، گزمهیه چیخمیشیق. بولشوی مورسکویدان تارقووی (نظامی) کوچهسینه بورولدوق، گلیب قولوبیاتینسکییه (نیگار رفیبیلی) دؤندوک و بو قایدا ایله وورونتسوو (ازیزبیوو) کوچهسینه چاتدیق. یول بویو تانیشلار سکیلردن منه سلام وئریردیلر، من ده باشیمی ترپدیب گوله-گوله سالاملاشیردیم. ائله بیل هئچ نه اولماییب، هر شئی اؤز قایداسیندادیر. شوبهه اویاداسی هئچ بیر حرکت، سؤز اولا بیلمزدی. "فانتازییا" هامامینین قاباغیندا فایتونلار دایاندی. دؤرد نفر تزه، ناملوم کیشی ده بیزه قوشولدو. اؤز آرالاریندا خئیلی دانیشاندان سونرا فایتونلاری بوراخیب یولا سالدیلار. بیر قدر پیادا گئتدیک. بابانی بوراخدیلار و تهدیدله تاپشیردیلار کی، دوز ائوه گئت. خئیلی پیادا یئریدیک. دایانیب تزهدن فایتون ساخلادیلار. میندیک. شاماخی یولونو (ج. جاببارلی کوچهسی) دالدا قویوب داریسقال کوچهلرله، دولاشیق دالانلارلا هرلنه-هرلنه گلیب چیخدیق بالاخانی شوسئسینه. کئچدیک کئشلهنین یانینداکی "ایزووزچی" سلابودکایا.
بئله دولانیب هرلهنمکده مقصد ایزی ایتیرمک ایدی؛ دویوق دوشوب تعقیبه باشلاسالار، گلیب اونلاری تاپا بیلمهسینلر. منی ایکیندی واختی قاچیرمیشدیلار، دیوان-دره ایسه ایکی ساعتدان سونرا اهوالاتدان خبردار اولور. بابانی نه قدر دیندیریرلر هئچ نه باشا سالا بیلمیر، چونکی گلمه آدام ایدی، اؤزو شهر کوچهلرینی، محلهلرینی تانیمیردی. پولیسمئیستر پولیس مأمورلارینی، مخفی پولیسی آیاغا قالدیریر. خئیلی کازاک سفربر ائدیرلر. اللی نفر آتلی قارادوووی دا اونلارا قوشولور. آختاریشا پولیسمئیستر اؤزو باشچیلیق ائدیردی. چونکی حاجی زئینالابدین تئلئفون ائتمیشدی. منی سالدیلار چایچیخانایا، اوتورتدولار قاینایان ایکی سامووارین دالیندا، باشلادیلار چای ایچمهیه، شور-قوغال یئمهیه، زارافات ائتمهیه. کیم ایسه خبر گتیردی کی، "ایزووزچی" سلابودکانی و کئشلهنی پولیسلرله کازاکلار محاصرهیه آلیبلار. هریفلر بو خبری هئچ وئجلرینه ده آلمادیلار، چای ایچه-ایچه باشلادیلار کارت اویناماغا. قاباغیمدا چای، باییرا باخیب گؤرورهم کی، آتلی کازاکلار، گیردووویلار بو یاندان او یانا آت چاپیر، وورنوخورلار. منی اوغورلایانلار سککیز نفر ایدی. اوزو آچیق، نیقاب-زاد گئیممیشدیلر. ایکیسی موسلمان، ایکیسی ائرمهنی، ایکیسی روس، ایکیسی ده گورجو ایدی. باشچیلاری، گودبوی گورجو بالاسی قارابهنیز، سویوشیرین آدام ایدی. چوخ آز دانیشیردی. موسلمانجا بیلیردی. خوشرفتار، خوش-مجاز... اما کؤپیوغلو چوخ زهملی ایدی. گؤزلرینه، اوزونه دیک باخماق اولموردو. منه باخیب آرابیر ائیهاملا آستادان گوله-گوله دئییردی: "آغا موسا، یئیک، ایچک، کئف ائلیک، الله بیلیر صاباحا کیم قالا، کیم اؤله...".
هئچ تلسمیردیلر. گونون گونورتاچاغی چاپغینچیلیق ائدیر، هئچ کسی سایمیردیلار. بیردن گورجو بالاسی قالخدی: "اوشاقلار، - دئدی، - دورون گئدک!" چیخدیق هئیأته، ایلشدیک فایتونا. بیزیمکی قاباقدا، گورجو بالاسی اوتوران فایتون دالدا، دوشدوک یولا. کازاکلار اوزاقدا ایدیلر. تورپاق یولدان اؤتنده بیر اوکولودوچنی ایله بیر قارادوووی قاباغیمیزا چیخدیلار، آیاق ساخلادیلار. گورجو بالاسی یاناکی چئوریلیب باخدی، هر ایکیسی باشلارینی آشاغی سالیب گئتدیلر. قارانلیق دوشوردو..." موسا ناغییئو اهوالاتی بورا قدر دانیشیردی. ائله کی، سوروشوردولار: آغا موسا، سونرا نه اولدو؟ معنالی بیر ادا ایله دئییردی: "سونرا نه اولدوغونو سونرا دانیشاجاغام". آغیزدان-آغیزا گزیردی کی، موسا ناغییئوی آزاد ائتمک اوچون چاپاوولچولارلا موسانین باش ایشلری مودیری آراسیندا خئیلی دانیشیق گئدیب، حتی حاجی زئینالابدین تاغییئو ده میانچیلیقدا ایشتیراک ائدیب. دئییلهنلره گؤره، اونو ۱۰۰.۰۰۰ مانات آلاندان سونرا آزاد ائدیبلر.
۱۹۰۹-جو ایلین آپرئل آییندا "باکینئتس" قزئتی خرونیکا شعبهسینده اعلان ائتمیشدی کی، باکی شهر ریسینین کئچمیش موعاوینی، ایندی باتوم ویلایتینین حربی قوبئرناتورونون موعاوینی پولکوونیک ت. پ. شوبینسکینین موسا ناغییئوین اوغورلانماسیندا بارماغی اولوب، اونا گؤره ده باکیدان تئز کؤچوب باتومدا ایشه دوزلیب. حتی ادعا ائدیردیلر کی، موسا ناغییئودن آلینمیش مبلغدن شوبینسکینین پایینا ۲۶ ۰۰۰ مانات دوشوب. دیگر مقاله تخمیناً بو مزموندا ایدی: "جاماات آراسیندا سابیق باکی شهر ریسی موعاوینی، حاضردا باتوم ویلایتینین حربی قوبئرناتورو موعاوینی پولکوونیک پ. پ. شوبینسکینین حبس ائدیلیب دوستاغا سالینماسی بارهده گئنیش شاییه یاییلماقدادیر. نقل ائدیرلر کی، قافقاز جانیشینی پولکوونیک شوبینسکینی حضورونا چاغیریب شخصاً اونون اوردئنلرینی چیخاریب، اؤتن ایل موسا ناغییئوین اوغورلانماسیندا ایشتیراک ائتدیی بارهده تقسیرنامه اساسیندا قازاماتا سالدیریب". آنباان آرتان شاییه شیشیب مین بیر رنگه بویانیر، فانتاستیک کاراکتئر آلیردی، بو سئنساسییالی شاییهلری حتی "گؤزلریله گؤرهن" شخصلر پئیدا اولدو. اونلار شوبهه ائدنلری ایناندیریردیلار. سااتباساات بؤیویهن صحبت او یئره چاتیر کی، گویا اوغورلانمیش خسیس میلیونچو موسا ناغییئوی قورودوناچالستوو (شهر ریسلیگی ایدارهسی) زیرزهمیسینده گیزلدیبمیشلر... سونرالار موسا ناغییئو نقل ائدیرمیش کی، دوغرودان دا گئجه واختی گؤزلرینی باغلاییب فایتوندا شهرده چوخ هرلهدندن سونرا اونو آپاریب زیرزهمییه سالیبلار. "بو زیرزهمی خالچا ایله دؤشنیب، اوچ-دؤرد اوتاقدان عبارت، متبخ، راهاتخانا، ال-اوز یویولان یئر، آوروپا مئبئللری... تئز-تئز قراموفون چالدیریر، قومار اویناییر، زارافات ائدیردیلر. نؤوبنؤو لذیذ یئمک-ایچمک خیرتدکدن ایدی". خلاصه، ۱۰۰.۰۰۰ مانات آلاندان سونرا موسا ناغییئوی گونون گونورتاچاغی گتیریب سالیبلار حاجی زئینالابدین تاغییئوین ائوینه.
موسا ناغییئو بولشئویکلر طرفیندن اوغورلانماسینی اؤزو اوچون لکه و شرفسیزلیک حساب ائدیردی. بونا گؤره اؤزونون ایشلر مودیری فتوللا بی روستمبیووا دؤنه-دؤنه تاپشیرارمیش کی، دوما بو اهوالاتدان خبر توتمامالیدیر.
نوبئل قارداشلاری و قوچولار
نوبئل قارداشلاری نئفت شیرکتی ده قوچولارین کمکیندن ایستیفاده ائدیردی. بونو م.ا.رسولزاده یوخاریدا آدینی چکدییمیز کیتابیندا دا تصدیق ائدیردی: "...پولیسین آجیزلیینی گؤرهن بعضی فیرمالار تهلوکسیزلیینی وئردیکلری دولغونجا مااش موقابیلینده باکینین "قوچو" دئیه مشهور اولان قوچاقلارینا امانت ائتمیشدیلر. او جملهدن، مشهور پئترول شیرکتی نوبئل بو مقصدله ه.م.-یئو دئییلهن بیریسیله باغلاشمیشدی". "نوبئل قارداشلاری" فیرماسینی بونا مجبور ائدن قوچولاردان آلدیقلاری هدلییجی مکتوبلار ایدی. م.ا.رسولزاده بو حادثهنی داها گئنیش تصویر ائدیر: "بولشئویک پارتییاسینین قولو ایله آدی چکیلهن فیرمانین نئفت آلان شعبهسینه بیر مکتوب گلیر. مکتوب ۵۰.۰۰۰ روبلهنین معین گون و ساعتدا گلهجک یولداشلارا تسلیم ائدیلمک اوزره حاضرلانماسینی طلب ائدیردی. فیرمانین مودیرلری ه.م.-یئوی چاغیریر و اوندان تعیین اولونان ساعتدا قوچولارلا قارشیلانماسینی خاهیش ائدیر. ه.م. بیر نئچه قوچوسو ایله بیرلیکده گؤزلییر. تعیین اولونان ساعتدا ایکی یولداشی ایله کوبا، یعنی ایستالین پئیدا اولور. قورخو تلقین ائدن سرت بیر باخیشلا ه.م.-نی سوزهن کوبا اونا ایسمی ایله خیتاب ائدرک دئییر: - هه، بیز عادی بیر اوغرو-قولدور دئییلیک. کاپیتالیزمه قارشی ووروشان بیر ایشچی پارتیاسیییق. هدفیمیز روسییا چارلیغیدیر. بیز ایشچیلر بیر ظلمون آلتینداییقسا، سیز موسلمانلار ایکی ظلمون آلتینداسینیز. باشقاسینین خصوصی منفتینی قوروماق اوچون بیزه قارشی سلاح چکمک، جانینیزی معناسیز یئره هدر ائتمکدیر. هالبوکی بیزیم آلدیغیمیز پارالار هورریت اوچون صرف اولونور. بیر میللت اولاراق، سیزین هورریتینیز ده بونون ایچیندهدیر.
بوندان سونرا ه.م.-یئوین مقاومتی قیریلیر و همهن آرکاداشلارینا دؤنهرک: - بیز پس، - دئییر".
قوچو نجفقولو
قوچو نجفقولونون آدی باکیدا دیللر ازبری ایدی. اونون تؤرتدیی جینایتلر ده داها دهشتلی ایدی. شهرده هامینین جانینا واهیمه سالمیشدی. کوچهده اونون راستینا چیخان آداملار درهال یوللارینی دییشردیلر. اوندان اؤترو ایسمت و هیا بوش سؤزلردیر. باشقاسینین آروادینا گؤزو دوشرکهن ائله او گئجه ارینین آخیرینا چیخاردی. نجفقولو سؤزون اصل معناسیندا جللاد ایدی. باکینین تاریخینده بیر چوخ قانلی حادثهلر اونون علی ایله تؤردیلمیشدی. یالنیز سووئت حاکمیتینین ایلک گونلرینده علی بایرامووون قتلینی آراشدیران محکمهنین هؤکمو ایله گولللنمیشدی.
قوچو آغا کریم
شهرین شاماخی یولو اوستونده اولان محلهلر ایسه قوچو آغا کریمین ایختیاریندا ایدی. خصوصیله کؤمور میدانی اونون دایمی مسکهنی ایدی. کندلردن بورایا ساتماق اوچون مئیوه و باشقا ماللار گتیرهن آراباچیلارین آغا کریمین ایجازهسی اولمادان بازارا گیرمهیه ایختیارلاری یوخ ایدی. گرک اولجهدن آغا کریمدن ایجازه آلایدیلار. ایجازه ده کندلیلره چوخ باها اوتوروردو. اگر بیریسی آغا کریمدن ایجازهسیز بازاردا بیر شئی ساتاردیسا، آغا کریم اونون باشینا ائله بیر اویون آچاردی کی، کندلی بازارا گتیردیی شئیلردن نینکی مهروم اولار، حتی تحقیر ائدیلیب، دؤیولردی ده. کؤمور میدانینا گلن آرابالارین چوخو قوبادان اولاردی. بونا گؤره ده آغا کریمین تحقیر و سؤیوشلرینه داها چوخ دؤزهن قوبالیلار ایدی. آغا کریمدن باشقا اونون ایکی قارداشی دا کؤمور میدانیندا "اللهلیق" ائدردیلر. اونلارین بورادا چایخانالاری واردی. اصلینده ایسه هر شئیله مشغول اولاردیلار.
قوچولارین گئییمی
بو قروپدان اولان باکی قوچولاری همیشه سلیقه ایله گئیینردیلر. ایینلرینده آتلاس کؤینک، یاخود آغ کراخماللی کؤینک، زربافتادان ژیلئت، اوستوندن باهالی پارچادان دون و یا کوستیوم اولاردی. باشلارینا درابی پاپاق قویار، آیاقلاریندا ژیقژیق اوزونبوغاز چکمه و یا یانلاری رئزینلی شیبلیت اولاردی. یانلاریندا دا همیشه ماوزئر گزدیرردیلر. ایکینجی قروپ قوچولار ایسه داها چوخ ایجراچی ایدیلر. بونلار آدلی-سانلی قوچولارین هندورینده دولاشان بویروق قوللاری ایدیلر. بازار بوتون گونو بئله قوچولارلا قایناشاردی. باشلارینا چال پاپاق قویار، آیاقلارینا بیر قایدا اولاراق، اوزونبوغاز چکمه گئیر، شالوارلارینین بالاقلارینی دا چکمهنین ایچینه سالاردیلار. بئللرینه پئنجیین آلتیندان گوموش بئلباغی باغلاردیلار. بیغلاری دا همیشه یاغلی و بورومبوروم اولاردی.
پارتییا و تشکیلاتلارین قوچولارلا علاقهسی
او دؤورده باکیدا یارانمیش بیر سیرا مورتجع پارتییا و تشکیلاتلار قوچولارین خیدمتیندن چوخ ایستیفاده ائدیردیلر. مثلاً، ۱۹۰۵-جی ایلده "اتفاق" موسلمان مورتجع پارتییاسی اؤز مؤوجودیت و لیاقتینی قوروماق اوچون قوچو آغا کریمله علاقه قورموشدو. سلاحلی قوچو ایله بئله یاخینلیق و اتفاق "اتفاق"ı نظردن سالمیش و نهایت ۱۹۰۶-جی ایلده تامامیله داغیلماسی ایله نتیجلنمیشدی. چار اینضیباطی ایدارهلری آیری-آیری اینقیلابچیلار بارهده جزا تدبیرلری دوشونرکهن قوچولاری دا ایشه جلب ائدیردیلر. اونلارین فیکرینجه، اینقیلابچیلاری اله کئچیرمک اوچون یئرلی قوچولاردان ایستیفاده ائتمک رسمی پولیس مأمورلاریندان ایستیفاده ائتمکدن داها الوئریشلیدیر. مثلاً، علی بایرامووون حبس ائدیلیب، اؤلدورولمهسینده قوچو - باش کسهن اژدر امینووون بؤیوک کمکی اولموشدو. او قددار پولیسین گؤستریشی ایله قوچو حسین قدیروغلو ایله بیرلیکده علی بایرامووون باشینی کسیب، جسدینی گیزلتمیشدیلر. عادی واختلاردا ایسه قوچولارین پولیسی گؤرهن گؤزلری یوخ ایدی. هر ایکیسی بیربیریندن چکینردی. قوچولار آتیشدیغی زامان قورودووویلار اؤز پوستلاریندان اوزاقلاشاردیلار کی، گویا گؤرمورلر. یا دا اؤزلرینی بیلهرکدن گؤرممزلییه قویاردیلار. قوچولار دا اللریندن بیر ختا چیخدیغی زامان قورودووویون بیر فیتی کیفایت ایدی کی، دابانلارینا توپوروب قاچسینلار.
قوچولارین سورگونو
۱۹۱۰-۱۹۱۲-جی ایللرده شهرده قوچولارین تؤرتدیی جینایتلر حدینی آشمیشدی. بونون قارشیسینی آلماق مقصدیله شهر قرادوناچالنیکی (قالابیی) پودپولکوونیک پ.İ. مارتینوو بیر سیرا جدی تدبیرلر هازیرلامیشدی. بو ایشده "هیدایت" جمعیتی ده یاخیندان اونا کمکه قوشولموشدو. "هیدایت" شهرده آزغینلیق ائدن قوچولارین سیاهیسینی توتوب مارتینووا تقدیم ائدیر و اونلارین شهردن سورگون ائدیلمهلرینه چالیشیردیلار. آخوند موللا روهوللانی قتله یئتیرمیش قوچو مشهدی حاجی اوغلو دا ائله بو زامان سورگون ائدیلمیشدی.
قوچولار قوچوسو مورتوزا موختاروو
لاکین بو میلیونچولار ایچریسینده یالنیز مورتوزا موختاروو قوچولارین قنیمی ایدی. بلکه بونا گؤره ایدی کی، جاماات اونو قوچولار قوچوسو آدلاندیریردی. اونون بیر قوچونون باشینا آچدیغی اویون بوتون قوچولار اوچون همیشهلیک درس اولموشدو.
اصلهن محمدیلی کندیندن اولان التوربت آدلی گنج بیر قوچو پئیدا اولور و باکیدا آت اویناتماغا باشلاییر. بو قانسیز گنجله ان آدلی-سانلی قوچولار بئله قارشیلاشماق ایستهمیردی. گونون گونورتا چاغیندا کوچهده قارشیسینا چیخان هر هانسی بیر زیالینین، یاخود تاجیرین پاپاغینی باشیندان گؤتوردن، اؤزوندن ضعیف قوچولارین ماوزئرینی علیندن آلدیران بو قوچو او قدر هارینلاشیر کی، گونلرین بیرینده مورتوزا موختارووا گیریشمک قرارینا گلیر. بیر نفری گؤندریب میلیونچودان باج ایستییر. کابینئتینه گیرهن بیغیبورما گنجین مقصدینی ائشیدن میلیونچو قتییهن حالینی پوزمور. اولجه التوربهنین کیم اولدوغونو، اونون آدینی ائشیتمدیینی سؤیلییر. گلن آدام "التوربه قوچوباشیدیر" دئیه دیللندیکده ایسه "هه، نه اولار. آنجاق بیر شرطیم وار: گئت، قوی التوربت اؤزو گلسین. هم تانیش اولاریق، هم ده پوللاری اؤزونه وئررهم" دئییب اونو یولا سالیر. سحری گون دئییلهن واختدا التوربه ایکی ماوزئری اوست-اوسته بئلینه باغلاییب، خصوصی زؤوقله گئیینهرک گلیر. زارافات دئییلدی، او بویدا میلیونچویلا تانیش اولاجاقدیلار. مورتوزا موختاروو یئنه ایش اوتاغیندا نسه مشغول اولارکهن قاپی آچیلیر. گلنین کیملیینی تخمین ائتسه ده:
- کیمسهن آ بالا؟ - دئیه اوجادان سسلنیر.
گلن آدام قوچو التوربت اولدوغونو سؤیلییر. میلیونچو ائله آدام تانیمادیغینی دئیهنده قوچو اؤزونو دارتیب دونهن آداملاریندان بیرینی باج آلماق اوچون گؤندردیینی و بو گونه ود اولوندوغونو بیلدیریر. بو جاوابی ائشیدن میلیونچو یئنه ده چوخ ساکیت طرزده:
- هه، دئمهلی باج آلماغا گلمیسهن؟ لاپ یاخشی. زحمت اولماسا، گل، گؤتور، باخ، بورادادیر - دئیه بیر آددیملیغینداکی داخیلی گؤستریر.
قوچو التوربه شستله گؤستریلهن یئره ایرلیلهیهرک داخیلا طرف اییلمک ایستهیهنده مورتوزا موختاروو اوتوردوغو یئردهجه اونا بیر یومروق ایلیشدیریر. التوربت گؤزلنیلمز زربهدن سنتیرلهیهرک ایکی-اوچ آددیم آرخایا توللانیر، اؤزونه گلمهیه ایمکان تاپمامیش میلیونچو اونون چیینلریندن یاپیشاراق دوز پیللکهنین باشیناجان سوروتلییر. اورادا ائله بیر تپیک وورور کی، قوچو بیر ده پیللکهنین آیاغیندا بند آلیر. بورادا دا اونا گؤز آچماغا ایمکان وئرمهیهن مورتوزا موختاروو باشینین اوستونو آلیب غضبله "من قوچولار قوچوسویام! سن کیمسهن کی، ایندی گلیب مندن باج ایستییرسن؟ جهنم اول، گؤزوم سنی گؤرمهسین"، - دئییر. قوچو التوربت ایکی ماوزئردن هئچ اولماسا بیرینه ده ال آتماغا ایمکان تاپا بیلممیشدی. ائلجه، سویو سوزوله-سوزوله قاپیدان چیخیر.
ائله همین گون مورتوزا موختاروو لازیم اولان آداملارا گؤستریش وئریر کی، سحرهجهن التوربت آدلی آدام باکی شهرینده اولمامالیدیر.
… التوربت ائله او گئجه یوخا چیخاندیر. بو گوندک ده اونو گؤردوم دئیهن تاپیلمیر.
باکی قوچولاری ائرمهنی-موسلمان داواسیندا
البته، قوچولوق باکینین اجتماعی حیاتیندا قارا بیر لکه ایدی. لاکین بونونلا بئله قوچولارین اوزرینه مورتجع بیر قوه کیمی تامام ختت چکمک ده دوزگون اولمازدی. آغیر فاجعهلی گونلرده قوچولار همیشه خالقین کمکینه چاتمیشدیلار. مثلاً، ۱۹۰۴ و ۱۹۱۸-جی ایللرده ائرمهنی-موسلمان قیرغینیندا قوچولارین فعالیتینی قئید ائتمهمک مومکون دئییل. ۱۹۱۸-جی ایلده ائرمهنی داشناکلارینین ائرمهنی کندیندن شهره هوجوم ائدجکلرینی ائشیدن کیمی قوچولار بیر سدد کیمی اونلارین قاباغینی کسمیشدیلر. یا دا ائرمهنیلر باکینین جنوب کندلرینه باسقین ائدنده قوچولار بولبوله کندینین بؤیروندهکی گؤلون اطرافینی احاطه ائدرک، اونلاری مردکان، بینه و قالا کندلرینه بوراخمامیشدیلار. بو دؤیوشده باکی کندلرینین قوچولاریندان دا بیر چوخو فداکارلیقلا هلاک اولموش، لاکین دوشمهنی بیر آددیم دا ایرلی بوراخمامیشدیلار. قوچولارین ایچریسینده احتیاجی اولان آداملارا ال توتان، اونلارا پناه گتیرهنلری، عدالتسیزلیکدن قورویان قوچولارین دا اولدوغونو قئید ائتمهمک اینسافدان اولمازدی.
مثلاً، ماشتاغالی قوچو نجفقولو اؤز وسایتی حسابین سلاح آلیب جامااتا پایلاییر و مدافعه دستهلری یارادیردی. اونون بو ایگیدلیگی نورو پاشا طرفیندن اوردئنله موکافاتلاندیریلیر. آذربایجانلیلارا قارشی قددارلیق ائدن ائرمهنیلری توتان قوچو نجفقولو اونلاری هامامین قازانخاناسیندا دیری-دیری یاندیریر. قادینلارین ناموسونا توخونان ایکی ائرمهنی ایسه دیری-دیری دیوارا هؤرولور.
نجفقولونون آداملاری سون گوللهسینه قدر ووروشمالی، سونرا ایسه خنجرله عکس-هوجوما کئچمهلی ایدیلر. اما بونا احتیاج قالمیر. چونکی اونون چوخدانکی رقیبی قوچو تئیمور بی آشوربیوو خئیلی پاترون گؤندریر.
کوردخانیلی قوچو مشهدی عادیل ده مارت حادثهلرینده ایگیدلیک گؤستریب. او، دوستلاری ایله بیرلیکده بیلجری-خوجاههسهن یولونون اوستونده سنگرلر قازیر و آندرونیکین، آمازاپین قوشونلارینا قارشی دؤیوشور.
مشهدی عادیل ده ۱۵ سئنتیابرا، یعنی عثمانلی اوردوسو گلنه قدر باکینی ائرمهنیلردن قورویور. قوچو نوری پاشایا اؤز آتینی هدییه ائدیر و تورکلر طرفیندن پاشا تیتولو ایله موکافاتلاندیریلیر.
داغلی موسا دا ائرمهنیلره قارشی ووروشدوغو اوچون نوری پاشا طرفیندن یوزباشی روتبهسینه لاییق گؤرولور. ۱۹۲۰-جی ایلده تورکییهیه دعوت ائدیلیر و انور پاشا طرفیندن مینباشی روتبهسی ایله تلتیف ائدیلیر.
عینی زاماندا، نارگین آداسیندا اسیر توتولان تورک عسگرلرینی ده پوللا آلیب آزاد بوراخیرمیش. داغلی موسا ۱۹۳۴-جو ایلده تورکییهدن قاییداندا حبس ائدیلیر. ۱۹۵۶-جی ایلده باکیدا وفات ائدیر.
