آذربایجان تاریخینین ان آز اؤیرنیلمیش شخصیتلریندن بیری اولان محمدقولو بی مهرعلی بی اوغلو ساریجالی-جوانشیر قاراباغ خانلیغینین ان گوجلو سرکردهلریندن بیری اولماقلا یاناشی، هم ده پهلوان ایدی. قاراباغ خانلیغینین بانیسی پناهعلی خانین نوهسی، ابراهیمخلیل خانین قارداشی مهرعلی بی ساریجالی-جوانشیرین اوغلو اولان محمد جوانشیر داشیدیغی قیلینجین آغیرلیغینا گؤره «باتمانقیلینج» لقبی آلمیشدی.
دؤیوشده قالخان گؤتورمزمیش، اؤزو ده ایکی قیلینجلا ووروشارمیش.
جوانشیرلر آذربایجانین قدیم سویلاریندان بیریدیر. قاراباغدا، قیسما ده ایراندا یاشاییرلار. بو سویون نمایندهلری ۱۷۴۷-جی ایلدهن ۱۸۲۲-جی ایلدک قاراباغدا خانلیق ائدیبلر. جوانشیر ائلینین ساریجالی اویماغینین باشچیلاری ۱۸-جی یوزیلده خانلیق یاراتدیقدان سونرا ساریجالی-جوانشیر کیمی تانیندیلار. روس اصول-ایدارهسی دؤنهمینده «فامیلییا» قبول ائدن آریستوکراتلار اؤز طایفه، کند، اوبا آدلارینی سویاد کیمی گؤتوردولر. ساریجالی-جوانشیر اویماغینین زادگانلارینین چوخو جوانشیر سویادینی قبول ائتدی. قاراباغ خانلیغینین بانیسی پناهعلی خان جوانشیر ده بهمنلی ائلینین ساریجالی قولونداندیر. جوانشیر و باشقا طایفالارلا بیرلیکده ساریجالی دا قاراباغ خانلیغینین سیاسی حیاتیندا مهم رول اوینامیشلار. حاضردا قاراباغدا، آغجابدی، ترتر و جبراییل رایونلارینداکی ساریجالی کندلری ده ساریجالیلار طایفاسینین آدی ایله باغلیدیر، ۲۰-جی عصرین ۳۰-جو ایللرینه قدر نووروزلو کندی یاخینلیغیندا دا ساریجالی کندی موجود ایدی. ایکینجی دونیا محاربهسی ایللرینده اهالیسی قاراداغلی، قوللار و باشقا کندلره کؤچموشدور...
محمدقولو بی مهرعلی بی اوغلو شوشا شهرینده دونیایا گلمیشدی. سارای تحصیلی آلمیشدی. عائلهده محمد چاغیریلدیغیندان، بو آدلا تانینمیشدیر. محمد بی ۱۷۹۵-جی ایلده قارداشی اسد بیله برابر آغامحمد خان قووانلی-قاجارا اسیر دوشموش، لاکین ابراهیمخلیل خانین آپاردیغی دانیشیقلار نتیجهسینده آزاد ائدیلمیشدیر.
گنج یاشلاریندان پهلوانلیق ائدن محمد بیین شوشادا زورخاناسی وار ایدی. بوتون اطرافیندا اولان گنجلرله برابر بوردا ایدمان ائدیر، گولشله مشغول اولور، آغیرلیق قالدیریردی. گنج یاشلاریندان خانلیق اوغروندا دؤیوشلرده آکتیو اشتراک ائدیردی. آتاسی مهرعلی بیین ۱۷۸۵-جی ایلده شیروان خانی آغاسی خان طرفیندن اؤلدورولمهسینی ائشیدیر و محمد بی (۱۴ یاشی اولوب او واخت) اورا هوجوم ائدیب، آتاسینین قیساسینی آلیر. آقیل عباس یازیر کی، («باتمانقیلینج» اثرینده) شاماخی خانینین دا بئش اوغلونو محمد بی جوانشیر دؤیوشده اؤلدورموشدو. اما خانین اؤزونو اؤلدورممیشدی، گؤزلرینی چیخارمیشدی. دئمیشدی کی، من آتاسیزلیقدان نه چکمیشمسه، سن ده اوغوللارینین آجیسینی چک!
بیر مدت کئچندن سونرا عمیسی ایبراهیم خلیل خان اونون آناسینا، یعنی قارداشی آروادینا ائلچی دوشور، قادین دا راضیلاشیر. توی گونو محمد بی ائوه گلیر، گؤرور کی، ائوده شادیانالیق وار. آناسینین یانینا گئدیر، گؤرور کی، او، گوزگو قاباغیندا بزنیر. سببینی سوروشاندا قادین دئییر، عمینه اره گئدیرم. بونو ائشیدن محمد بی بئلیندن خنجری چیخاریب آناسینین بوغازینی کسیر کی، آتامین توخوندوغو قادینا کیمسه ال وورا بیلمز. او، آناسینین بوغازینی کسندن سونرا بدنینی ایکی یئره بؤلور. بوندان سونرا ائودهن گئدیر. بونو ائشیدن ایبراهیمخلیل خان اونو اؤلدورمک ایستهسه ده، اطرافیندا اولانلار اونو ایناندیریرلار کی، محمد بی خانلیغا لازیمدیر و اونا گؤره فیکریندن یایینیر. لاکین عمی-قارداشوغلو آراسیندا گؤزهگؤرونمز دوشمنچیلیک یارانیر. بیر-بیرلرینه اولان نیفرت سنگیمیر. اوزه وورماسالار دا، بو دوشمنچیلیک عؤمورلرینین سون گونونه قدر داوام ائدیر.
اصلن شوشالی اولان پروفسور کامران مممدوو «آذربایجان یازیچیلارینین حیاتیندان دقیقهلر» آدلی کیتابیندا ایبراهیمخلیل خانین قیزی آغابییم آغانین گنج یاشلاریندا عمیسی اوغلو محمد بیه آشیق اولدوغونو قئید ائدیر. دئییلنه گؤره:
- افسوس کی، یاریم گئجه گلدی، گئجه گئتدی،
هئچ بیلمدیم نئجه گلدی، نئجه گئتدی
- مصراعلارینی دا آغابییم آغا محمد بیه یازیب.
محمد بی شوشادا آز یاشایاردی، عمارتی آغدامدا ایدی. چوخ واخت بوردا قالیردی. عمیسینین وزیری ملا پناه واقیفی گؤرمهیه گؤزو یوخ ایدی. واقیفین اونا شعیر حصر ائلمهسینه باخمایاراق، محمد بی شاعری ارمنیلره اولان مناسیبتینه گؤره سئومیردی. واقیفین ان یاخین دوستو اوهان کئشیش ایدی و محمد بی اوهانین واقیفین دوستلوغوندان ایستیفاده ائدیب ارمنیلره شرایط یاراتماسینا گؤره اونو قبول ائتمیردی. حتی واقیفین روسییانی مدافعه ائتمهسینه گؤره سارایدا بیر نئچه دفعه اونا خبردارلیق ائتمیشدی. دفعهلرله ملا پناه واقیف مجلیسلرده عثمانلی ساراییندان داها چوخ روسییادان دستک آلیناراق، ایرانا قارشی مدافعه اولونماغی تکلیف ائتمیشدی. او، عثمانلی سارایی ایله یازیشمالاری، دیگر وزیر میرزه الیمحمد خانین ایستانبولدان «یوخ» جوابی ایله گلمهسینی اساس توتاراق، روسییانین حمایهسینه کئچمیی ان چوخ مدافعه ائدن شخص ایدی. بونا گؤره ده محمد بی اونونلا دایمی مباحثه ائدیردی.
۱۷۹۷-جی ایلین ایلک باهاریندا آغا محمد شاه گوجلو اوردو ایله نوبتی سفر قاراباغ ایستیقامتینده هجوما باشلادی. ایبراهیم خلیل خانین چار ایالتینه قاچماسیندان سونرا محمد بی شاه قاجارا قارشی مباریزه آپارماق اوچون گیزلینجه اؤزونه طرفدار توپلاییردی. قاجارا یاخین اولان صادق بی دفعهلرله محمد بیه روس اوردوسوندا اولان یوکسک روتبهلی پیوتر ایستپانوویچ کوتلیاروسکینین کمکینی تکلیف ائتسه ده، او، ایمتینا ائتمیشدی.
گئجه ایکن یاتادیغی یئرده قاجاری اؤلدورمک تکلیفی اونون خوشونا گلمیر و بونا گؤره ده قتلدن ایمتینا ائدیر. «من دوشمنی یاتدیغی یئرده اؤلدوره بیلمرهم، بو کیشیلیکدن دئییل» دئییب گئدیر، بونا گؤره ده صادق خان بو ایشی عباس بی و سفرآلییا تاپشیریر و اونلار دا قتلی اجرا ائدیرلر.
قاجارین اؤلوموندن سونرا بیر مدت قاراباغین خانلیغی محمد بیین ایدارچیلیینده اولور. او، چوخونو حبسدن آزاد ائدیر، عینی زاماندا واقیفی و اوغلونو. اما واقیفین گیزلینجه ایبراهیمخلیل خانا یازیب، اونو شوشایا دعوت ائتمهسی و بیر ده اونون کئچمیشده روسلاری مدافعه ائتمهسینی اساس گتیریب، اونون و اوغلونون خزینه قایاسیندان آتیلاراق اعدام ائدیلمهسی امرینی وئریر.
لاکین بیر مدت سونرا محمد بی گؤرور کی، خانلیغی ایداره ائتمک چتیندیر. عمیسینه خبر گؤندریر کی، گل، یئنه خان اؤزون اول. ایبراهیمخلیل خان گئری قاییتماغا بیر مدت جسارت ائتمیر. ایلک اولاراق شوشایا اونون اوغلو ابولفتح آغا قاییدیر، عمیسی اوغلو ایله گؤروشور. اونا دئییر کی، آتام شوشایا قاییدیر، سنی اول-آخیر اؤلدورهجک، یاخشیسی بودور، سن بیر مدتلیک گئت باشقا یئره، سونرا بیز مسئلهنی حل ائدیب، سنی گئری چاغیراریق.
محمد بی ده تخمیناً اوچ قاطیر یوکو قیزیللارینی و ارمنی قوللوقچولارینی گؤتوروب، گئجه ایله خزینه قایاسی طرفه گئدیر، اوردا اؤز خزینهسینی گیزلهدیر. اوستونو باسدیریر و اوردا دا ارمنیلری قایادان آتیب اؤلدورور کی، یئرینی هئچ کیم بیلمهسین. ائوینه قاییدیر و دیگر خزینهسی ایله بیرگه شکییه گئدیر. بیر مدت بوردا قالاندا اؤلدوردویو شیروان خانین واریثی ۲-جی شیروان حاکمی مصطفی خان خانچوبانلینین بؤیوک پوللاری حسابینا شکیده گئجه یاتدیغی یئرده اله کئچیریلیر. شکی خانی اونون یئمیینه یوخو درمانی قاتیر و محمد بی یاتاندان سونرا ال-قوللارینی، آیاقلارینی زنجیرله باغلاییب شیروانا آپاریرلار. ایلک اولاراق شیروان خانی اونون ایکی گؤزونو چیخاردیر و سونرا تیکه-تیکه دوغراییب آتاسینین، قارداشلارینین و عمیلرینین قیصاصینی آلیر.
قبری ده یوخدور محمد بی جوانشیرین…
