تبریزلی تانینمیش تدقیقات‌چی رضا همرازین «بیرییانین ناخچیوان یوخوسو» آدلی مقاله‌سین‌ده تانینمیش شاعر بیرییا و اونون قدیم مدنیت بئشیی ناخچیوان دیاری ایله باغلی اولان ائینیادلی شئیرینین یارانما تاریخین‌دن بحث ائدیلیر.

Kult.az خبر وئریر کی کی، مقاله‌ده ۲۰-جی عصر آذربایجان ادبیاتین‌دا اؤزونخاس یئری اولان، لاکین توتالیتار سووئت قورولوشو، بدنام پهلوی رئژیمینین سرت قاداغالاری اوجباتین‌دان اؤیرنیلمه‌سینه، اثرلرینین چاپینا قاداغالار قویولان، میللی شاعر و آزادلیق تشنه‌سی اولان محمد بیرییانین جنوبی آذربایجان‌دا ۱۹۳۰-۱۹۴۰-جی ایللرده گئنیشله‌نمک‌ده اولان میللی آزادلیق موجادیله‌سینین تأثیری ایله یئتیشه‌ن قودرت‌لی قله‌م صاحبلرین‌دن اولدوغونو بیلدیریلیر.

شاعر محمد قولام اوغلو بیرییا باغیرزاده نوهین (۱۹۱۴-۱۹۸۵) سید جعفر پیشورینین باش‌چی‌لیق ائتدیی میللی حکومتین (۱۹۴۵-۱۹۴۶) معاریف ناظری اولوب. میللی حرکات شاه قوه‌لری طرفین‌دن قان ایچین‌ده بوغولدوق‌دان سونرا او، ۱۹۴۷-جی ایلده باکییا کؤچوب. بورادا آلی پارتییا مکتبین‌ده اوخویوب و رادیودا ایشله‌ییب. ائله همین ایلده پیشورینین آوتوموبیل قزاسی آدی ایله آرادان گؤتورولمه‌سی اوندا بؤیوک قورخو هیس‌سی، واهیمه یارادیب و او، وطنه دؤنمه‌یه قرار وئریر. اونون بو حرکتی حکومت دایره‌لرینی برک قورخویا سالیر. قاینار بیر اینسان اولان بیرییا گئدیشات‌دان نارازی‌لیقلارینی گیزلتمه‌یه‌رک فیکرینی آشکار ایفاده ائدیر، ائله بونا گؤره ده آزادفیکیرلی شاعر حبس ائدیله‌رک سیبیره گؤندریلیر. عمومی‌لیک‌ده ۲۰ ایله یاخین، عذاب‌لی بیر زین‌دان حیاتی یاشایان، باشی موسیبتلر چکه‌ن بیرییا کئچه‌ن عصرین ۶۰-جی ایللرین‌ده حبس‌دن بوراخیل‌سا دا، اونا هئچ بیر یئرده ایش وئریلمیر.

شاعر مجبور قالاراق شاماخی‌دا قبیریستان‌لیق‌دا موللالیق ائدیر. بؤیوک چتین‌لیکله ۱۹۸۰-جی ایلده ایرانا قایی‌دیر. اما عائله‌سینه، اوغلو هکیم فایقه قوووشا بیلمیر. اونو بورادا دا حبس ائدیرلر. آغیر خسته‌لییه دوچار اولدوغونا گؤره حبس‌دن آزاد ائدیلیر و کیم‌سه‌سیزلر ائوین‌ده ۱۹۸۵-جی ایلده وفات ائدیر. او، «وادیی -رهمت» قبیرستانلیغین‌دا دفن اولونور.

شاعر بیرییانین زنگین بدیعی یارادیجیلیغین‌دان لیریک و ساتیریک شئیرلری، پوئمالاری، درام اثرلری باکی‌دا و تبریزده بیر نئچه دفعه کیتاب حالین‌دا نشر اولونوب.

پروفئسسور علی مینایی تبریزلی بیرییانین باکی حیاتی، باشینا گلن موسیبتلر، ائل‌جه ده «ناخچیوان» شئیرینین یازیلما تاریخی حاقین‌دا خاطره‌لرینی قله‌مه آلیب. بو خاطره ایلک دفعه ائله ۱۹۹۳-جو ایلده اونون نشر ائتدیی «آتروپات» درگی‌سینین ۱-جی و ۲-جی نؤمره‌لرین‌ده یئر آلیب. علی مینایی یازیر کی، ۹ آپرئل ۱۹۷۰-جی ایل تاریخ‌ده نووروز بایرامی گونلرین‌دن سونرا م. بیرییا بیزیمله ایدی. او، مسجیدده موللالیق ائدیر، بزه‌ن ده موردشیرلیکله مشغول اولوردو. بیر نئچه گون بیزیم قوناغیمیز اولدو. او، قازاخیستانین کاراقان‌دا شهرین‌ده، روسییانین تامبوو ویلایتین‌ده هبسخانادا قالماسین‌دان، باشینا گلن باشقا موسیبتلردن دانیشیردی. عینی زامان‌دا عائله‌سینین – حیات یولداشی همی‌ده خانیمین، اوغلو دوکتور فایقین خیففتینی چکیردی. بیر صاباح دئدی کی، گئجه یوخو گؤرموشه‌م، دانیشیم، یوز:

«گؤردوم کی، بیر آیاغیم ناخچیوان‌دا، بیر آیاغیم جولفا کؤرپوسونون قاپی‌سینا سؤیکنیب. تیکان‌لی مفتیللرین آراسین‌دان اوغلوم بالاجا اللرینی بو یانا کئچیریب «آتا، آتا» دئیه منی چاغیریردی، نه قدر اللشدیم، قاپی آچیلمادی کی، آچیلمادی. اللریم قان ایچین‌ده ایدی. آشاغی‌دا گور سسله آخان آرازا باخیردیم. ایستدیم، اؤزومو سویا ووروب اورادان کئچیب گئده‌م. ائله بو زامان چینیمه بیر ال توخون‌دو. ائله قورخموشدوم کی، قورخودان دؤنوب ال صاحبینین کیم اولدوغونا بئله باخمادیم. آرخادان گلن بو سسی ائشیتدیم: «اوغلوم، قورخما، بری دؤن. من ناخچیوان آغایام. آل بونو». سسه طرف قورخا-قورخا گؤزوجو باخدیم. گؤردوم، خوشسیفت، نورانی بیر آغساققال‌دیر. او، علین‌ده توتدوغو بؤیوک دمیر گورزو منه اوزادیب دئییردی: «آل، بونونلا قاپینی سین‌دیر. قاییق او تای‌دا سنی گؤزلییر». بونو دئمه‌سی ایله ده یوخا چیخماسی بیر اولدو. باخدیم، اونون یئره ائهمالجا قویدوغو آغیر باتمان بیر گورزه، بیر اؤزومون آریق، اوزون، گوج‌سوز ال-قولوما. بیر ده قارشیم‌دا داغ کیمی اوجالان و کئچیدین بوتون بند-بره‌سینی قاپایان تیلسیم هئیبت‌لی دمیر داروازایا. دوغروسو، لاپ روسته‌می- داستان ایشی ایدی. من‌ده او هونر هانی... اما چایی او یانا کئچمک، اوزون ایللر هسرتین‌ده قالدیغیم بالامی قوجاقلاماق ائهتیراسی منی راحت بوراخمیردی. یاتاق‌دان دیک داشلاندیم و سحره قدر بو دهشت‌لی منزره‌نی گؤرمییم دئیه گؤزلری‌می یوممادیم. الله، سن اؤزون خئییر ائله» دئییب سوس‌دو... من بیرییانین تشویشه دوشدویونو گؤروب اونو ساکیتلشدیردیم. سونرا دئدیم، آغا، گل‌سه‌نه بو اوریژینال مؤوزونو شئیره سالاسان. بیرییا دینمه‌دی.

او، سحر مسجی‌ده گئدن‌دن سونرا یوخوسونون تأثیری آلتین‌دا ناخچیوانا عایید بیر شئیر یازیر. برییانین همین شئیرینی تقدیم ائدیریک:

ناخچیوان

کؤنول آرزولایار هر زامان سنی،
شرقین داروازاسی آزاد ناخچیوان.
آرایا آلماسین سیس-دومان سنی،
یوردو بونؤوره‌دن، آباد ناخچیوان.

اسیر اولانلارا وئردین حیاتی،
چؤل‌ده چوبانلارین اوخور بایاتی.
جاویدین دیریلت‌دی ادبیاتی،
دونیا تاریخینه اؤولاد، ناخچیوان.

کئچه‌ن قرینه‌لر ظلم‌ده یاندین،
باخما کی رنگ‌دن رنگه بویاندین.
یوردوما، ائلیمه آرخا دایاندین،
آلدین زمانه‌ده موراد، ناخچیوان.

سنی اولارمی دؤور دونیادا آتماق،
آشینادان آییریب یادلارا قاتماق.
نه قدر چتین‌دیر مقصده چاتماق،
عالمه فخری‌دیر بو آد، ناخچیوان.

منی قورتارمی‌سان آراز سئلین‌دن،
چؤلون کولیین‌دن، داغین یئلین‌دن.
کؤمک ایستییرم سنین ائلین‌دن،
ائیله بو شاعری دیلشاد، ناخچیوان.

شؤهرت وئردی سنه لئنین دهاسی،
منیم بو عشقیمین یوخ اینتهاسی.
یولون‌دا بو جانین ندیر بهاسی،
ائتمه بیرییایا ایراد، ناخچیوان.