«گونئی آذربایجانین بیر چوخ تاریخی قبیریستانلیقلاری و تانینمیش سیمالارینین مزارلاری داغیدیلمیش و یا باخیمسیز قالیب».
Kult.az محمد رحمانیفرین گونئی آذربایجانین قبیرلری حاقیندا مقالهسینی تقدیم ائدیریک:
«گونئی آذربایجانین تاریخی قبیریستانلیقلاری بو یوردون قدیم کیملیینین تظاهرودور. گونوموزده تاریخی قبیریستانلیقلار تاریخچیلرله یاناشی، آنتروپولوقلارین دا دقتینی چکیر. بو سببدن کهنه و تاریخی قبیریستانلیقلارین قورونوب ساخلانماسی بیر خالقین تاریخی-معنوی ارثینین قایغیسینا قالماق سعیلرینین بیر حیصهسی کیمی واجیب گؤرونور.
تورک خالقلاری آراسیندا ان قدیم چاغلاردان بری اجدادلارین قبیرلرینه خصوصی اؤنم و احتیرام گؤستریلیب. اسکی تورکلرین بو وردیشی تاریخ آتاسی کیمی تانینان هرودوتون دا دقتینی چکیب. هرودوتون یازدیغینا گؤره، ایسکیتلرین باشچیسی فارس پادشاهی دارایا جاواب اولاراق دئییر کی، اگر بیزیم اجدادلاریمیزین مزارلارینی داغیتسانیز، بیزدن چوخ سرت جواب آلاجاقسینیز.
دئمهلی، بیر زامانلار اجدادلاریمیزین مزارینی تحقیر ائتمک باغیشلانماز گوناه ساییلیردی. نه یازیق کی، سون زامانلاردا ایستر قوزئیده، ایسترسه ده گونئیده بو آجیلاری بیزه یاشادانلار اولدو. اجدادلاریمیزین مزارلارینی تحقیر ائدنلر سادهجه بیزدن آجیق چیخماق پئشینده اولمامیشلار. اونلارین باشقا بیر مقصدلری ده بیزیم تاریخی کیملییمیزی محو ائتمک اولوب. دئمهلی، بیزی یئر اوزوندن سیلیب محو ائتمک ایستهیهن دوشمنلریمیز ننه-بابالاریمیزین مزارلارینا دا رحم ائتمهییبلر. اونلارین نیتی بیزیم تاریخی تورپاقلاریمیزدا بوراخدیغیمیز ایزلری سیلمک اولوب. بیزیم ننه-بابالاریمیزین مزارلاری دا عینهن اؤز وارلیغیمیز کیمی بو تورپاقلارین بیزه عایید اولدوغونون ثبوتو ساییلیر و دوشمنلریمیزین بیر آماجی دا بو فاکتلاری محو ائتمک ایدی. مثلاً، تبریزده مشروطه قیامی (۱۹۰۶-۱۹۱۱) شهیدلرینین قبیریستانلیغیندان هئچ بیر اثر-علامت تاپماق ممکون دئییل. بئله کی، رضا شاه دؤورونده مشروطه شهیدلرینین خاطرهسینی اینسانلارین بئینیندن سیلمک اوچون تبریزین گجیل محلهسینین قبیریستانلیغینی داغیدیب یئرینده ایندیکی گلستان باغینی تیکیبلر (خیابانی و باشقا محلهلرین قبیریستانلیقلاریندا دفن ائدیلن باشقا مشروطه قهرهمانلارینین تالعی ده عینی اولوب و اونلاردان دا بیر ایز تاپماق ممکون دئییل)!
مشروطه قهرمانی، میللی سردار ستارخانین (۱۸۶۶-۱۹۱۴) جنازهسی تهرانین شاه عبدالعظیم زیارتگاهیندا دفن ائدیلیب. گونوموزه قدر قورونوب ساخلانسا دا، اونون دا مزارینین آجیناجاقلی دورومو هر بیر آذربایجانلینین اوریینی آغریدیر. آذربایجان مدنیت خادیملرینین دفعهلرله تهراندان طلب ائتمهلرینه باخمایاراق، ایران حکومتی نه بو مزارین تبریزه داشینماسی، نه ده قورونوب-ساخلانیلماسی اوچون ایشلرین گؤرولمهسینه ایزن وئریب.
گونئی آذربایجان تورکلرینین آزادلیق سیموولو ساییلان داها بیر مشروطه قهرمانینین مزارینین وضعیتی ستارخانین مزارینین وضعیتیندن ده آجیناجاقلیدیر. شئیخ محمد خیابانی (۱۸۷۹-۱۹۲۰) هم ایرانین، هم ده گونئی آذربایجانین آزادلیغی اوغروندا جانیندان کئچن آذربایجانلی قهرماندیر. جنازهسی ستارخانین جنازهسی کیمی تهرانین شاه عبدالعظیم زیارتگاهیندا اولان شیخ محمد خیابانینین مزاری تیکینتی بهانهسی ایله تخریب ائدیلیب. گونئی آذربایجان مدنیت خادیملرینین اعتراضلارینا و ایستکلرینه باخمایاراق، مزارین تبریزه داشینماسینا اجازه وئریلمهییب.
باخیمسیز قالان، حتی داغیدیلان تکجه ستارخانین و یا شیخ محمد خیابانینین مزارلاری دئییل. یوخاریداکی سطیرلرده قید ائتدییمیز کیمی، گونئی آذربایجانین بیر چوخ تاریخی قبیریستانلیقلاری و تانینمیش سیمالارینین مزارلاری داغیدیلمیش و یا باخیمسیز قالیب. مثلاً، گونئی آذربایجانین دونیا شهرتلی یازاری، صمد بهرنگینین مزاری اوسته چکیلمیش رسمی گؤتورولوب.
بیر چوخ گونئی آذربایجانلی چاغداش یازار، شاعر و مدنیت خادیمینین ده مزاری تخریب ائدیلیر و یا حرمتسیزلییه معروض قالیر. بعضی مزار داشلاری یالنیز اوزرلرینده آذربایجان تورکجهسینده یازیلدیغی اوچون تخریب ائدیلیر.
بو یازیدا داها ۳ تاریخی قبیریستانلیغین دورومونو آچیقلایاجاغیق. بو قبیریستانلیقلارین معین درجهده قورونوب-ساخلانیلماسینا باخمایاراق، بؤیوک حیصهلری بیلهرک و یا بیلمهیهرک تخریب ائدیلیب.
تبریزین تاریخی گؤی مسجیدینین یانیندا یئرلشن بو قبیریستانلیقدا یاشی ۳۰۰۰-۴۰۰۰ ایل اولان قبیرلر وار. بو قبیرلر گؤی مسجیدین اطرافیندا تیجارت کومپلکسینین تیکینتیسی مقصدیله قازیلارکهن آشکار ائدیلیب. آذربایجان خالقینین و مدنیت خادیملرینین جدی اعتراضلارینا باخمایاراق، تأسف کی، تیجارت کومپلکسینین قازینتی و تیکینتیسی پروسسی دایاندیریلماییب و آشکار ائدیلمیش محتشم تاریخی کومپلکسین یالنیز کیچیک بیر حیصهسی قورونوب-ساخلانیلاراق موزئیه چئوریلیب. بو تاریخی قبیریستانلیقدا آنا بتنیندهکی دؤل شکلینده باسدیریلمیش عمومیلیکده ۳۸ قبیر دقت چکیب.
گؤرونور، اونلارین اکثریتی گنج یاشدا اؤلوب. کؤرپه اوشاقلارین قبیرلری ساده، یئنییئتمهلرین قبیرلری ایسه کوادرات فورماسیندادیر و ایچینده ۲ ساخسی قاب وار. اوشاقلار اویونجاقلاری، قادینلار زینت اشیالاری، کیشیلر ایسه دؤیوش سلاحلاری ایله دفن ائدیلیبلر.
بعضی جسدلرین یانیندا ساخسی قابلار و یئمک افکتلری آشکار ائدیلیب کی، بو دا اونلارین میترایزم اینانجینا ایناندیقلارینی تصدیقلییر. قید ائتمک لازیمدیر کی، گونئی آذربایجانین بعضی بؤلگهلرینده میترایزم اینانجینا باغلی معبدلرین آشکار ائدیلمهسی بو اینانجین قدیم زامانلاردا آذربایجاندا یاییلدیغیندان خبر وئریر.
بعضی قبیرلرده ساخسی قابلار وار کی، اونلارین داها زنگین آداملارا مخصوص اولماسی احتیمال ائدیلیر. مییتلرین یانیندا باسدیریلان اشیالاردان آیدین اولور کی، بو اینسانلار اؤلومدن سونرا حیاتا، بلکه ده اؤلومدن سونرا یئنیدن دیریلمهیه اینانیرمیشلار.
اولکی یازیلارین بیرینده مشکینشهرین، شهر یئری آدلی نهنگ کوللکسییاسینی تقدیم ائتمیشدیک. مشکینشهر، یاخود خیاو شهرینده شهر یری آدلی نهنگ کولکسییادان باشقا دمیر چاغینا عایید بیر قبیریستانلیق دا یئرلشمکدهدیر. اصلینده، بو قبیریستانلیقلا تبریزدهکی دمیر چاغینا عایید اولان قبیریستانلیق آراسیندا چوخلو اوخشارلیقلار وار. مثلاً، هر ایکی قبیریستانلیقدا اؤلولرله بیرلیکده ساخسی اشیالار و یئمک قابلاری باسدیریلیب.
قیزیل قیه آدلی کندین یاخینلیغیندا تاپیلان بو تاریخی قبیریستانلیقدا دمیر چاغینا عایید ۱۱ قبیر بولونماقدادیر. بو کولکسییانین قبیرلریندن بیرینده سونگو، تونج خنجر و بوز ساخسی کیمی هدیهلر تاپیلیب.
پینه-شالوار (شادباد-ی مشایخ) قبیریستانلیغی تبریزین ایسلامدان اوله قدر اوزانان کهنه و تاریخی قبیریستانلیقلاریندان بیریدیر. سهند داغینین یاماجیندا یئرلشدیینه گؤره، بو قبیریستانلیق سویوق قیش ایقلیمینه و نیسبتا سرین یای ایقلیمینه مالیکدیر. سهند داغینین ولکانیک زیروهلری وار. گونوموزده فعالیتسیز وولکانیک زیروهلر حساب ائدیلسه ده، تاریخ بویو بو اراضیدهکی ولکانیک داشلار کئچمیشدن مختلیف تیکینتیلرده ایستیفاده ائدیلیب. اصلینده، بو قبیریستانلیغی دیگر قبیریستانلیقلاردان فرقلندیرهن عینی داشلارلا تیکیلمیش داش منهیرلردیر. بو منهیرلر گونئی آذربایجانین داها اؤنجه تانیتدیغیمیز شهر یئری منهیرلریندن تمامن فرقلی اولاراق گونئی تورکمنیستاندا، خزر گؤلونون جنوب-غربینده ایران سرحدلرینین داخیلینده یئرلشن تورکمنلرین یاشادیغی بؤلگه، خالید نبی قبیریستانلیغینین منهیرلرینه بنزهمکدهدیر.
ایسلامدان اوولکی دؤوره عایید اولان بو قبیریستانلیغین قدیم منهیرلرینین اوزرینده هر هانسی یازی ایزلری اولمادیغی اوچون اونلارین ماهیتی حاقیندا فیکیر یوروتمک چتینلشیب. طبیعی کی، بو قبیریستانلیقداکی قبیر داشلارینین هئچ ده هامیسی ایسلامدان اولکی دؤوره عایید دئییل. ایسلامدان سونراکی دؤوره عایید قبیر داشلاریندا، عمومیتله، کوفی و یا عرب گرافیکاسی ایله یازیلار وار. قید ائدک کی، ایسلامدان سونراکی دؤورلره عایید اولان قبیر داشلاری ظاهری گؤرکمینه گؤره تمامیله فرقلیدیر و عینی قبیریستانلیقدا یئرلشن قدیم منهیرلرله هئچ بیر اوخشارلیغی یوخدور.
بو قبیریستانلیقدا ۱۳-۱۵-جی عصرلرده دونیادان کؤچموش بیر نئچه حکمدار، مرشد و صوفینین ده تورپاغا تاپشیریلدیغی معلومدور. اونلارین آراسیندا آتاسیندان سونرا جلایری حکمدارلارینین ایکینجی ان مشهور سلطانی اولموش بؤیوک شئیخ حسن اوغلو سلطان اوویسینی قید ائده بیلریک.
.jpg)
.jpg)
