بیرینجی یازی
بو گون «قدس (یئروسلیم) کیمه مخصوص‌دور» مسئله‌سی ان چوخ مذاکیره ائدیلن مؤوضوع‌دور. یهودیلر بورانین قدیم ساکینلری اولدوقلارینی ادعا ائدیرلر، عربلر ده بیلدیریرلر کی، داود پیغمبر بورانی اشغال ائد‌نه قدر اونلارین «سلام« آدلی قالاسی اولوب بوردا.

بو ادعالاریندا عربلر یهودیلرین دینی کیتابینا ایستیناد ائدیرلر. تورات متنلرینده «سلام شهری» کیمی قید اولونور بورا. یهودی، خریستیان و مسلمانلارین مقدس شهری ساییلان قدس حاقیندا یهودی و عرب عالیملری او قدر شوینست یاناشما گؤستریرلر کی، داها بو باره‌ده اوخوماق ایستمیرسن. بو ایکی عمی اوغلو خالق - ابراهیمین بیر-بیریندن کوسن اوغلانلاری آراسیندا عصرلردیر نیفاق بیتمک بیلمیر.

قدس‌ده عربلردن ده، یهودیلردن ده اؤنجه خالقلار یاشاییب، لاکین سیویلیزاسییالار محو اولدوقجا تاریخ ده سیلینیر. بو باشقا مؤوضودور. اساس مسئله اودور کی، هم عربلر، هم ده یهودیلر تورکلرین بو شهری داها مقدس سایاراق، اونو دایم قورودوقلارینی یازمیرلار. اگر بو شهر عرب-یهودیلر اوچون ائله مقدس‌دیرسه، آوروپادان «صلیب یوروشو» آدی آلتیندا گلنلرین قارشی‌سیندا دوراردیلار.

تاریخین بیزه معلوم حیصه‌سین‌ده دایما بو شهری تورکلر قورویوب و امین-آمانلیق اونلارین دؤورونده اولوب. صلیب‌چیلر بورا دین اوغروندا ساواشا یوخ، شرقین بو ان قدیم و اوچ دینین مقدس شهرینه نزیر کیمی گتیریله‌ن قیزیل-گوموشون تالان ائدیلمه‌سی اوچون گلیبلر. تاریخین بوتون دؤورلرین‌ده راست گلدییمیز قایناقلاردا بو مقدس شهری قورویان یالنیز تورک حکمدارلاری و خالقلاری اولوب.

مثل اوچون آوروپالی تدقیقات‌چی هیللنبراند «ده جروسادس: اسلامیک پرسپکتیوس. ائدینبورگه، ۱۹۹۹.» صحیفه ۶۴-ده یازیر: «شبهه یوخدور کی، معاصر مسلمان تاریخ‌شناس‌لیغی صلیب یوروشلری دؤورونده تورکلرین رولونو دوزگون قیمتلندیرمیر. بو گون مسلمان عربلر صلیبچیلره غالیب گلن بؤیوک جهاد دؤیوشچولرینین (مجاهدلرین) دئمک اولار کی، هامیسینین – زنگی، نورالدین، بایبارسین - تورک اولماسینا شبهه ائتمه‌سه‌لر ده، بو فاکتی لازیمی سوییه‌ده گیزلدیرلر».

عینی زامان‌دا صلاح‌الدین ایوبی، سلطان سلیم، عبدولهمید خان و دیگرلری قدسو داها مقدس سایاراق، اونو قوروماغی اؤزلرینه بیر بورج حساب ائدیبلر. سلجوقلارین قدس اوغروندا مباریزه‌سینی ده یاددان چیخارماق اولماز.

یئروسلیم کراللیغیندا روحانی و اجتماعی خادیم، کرال ۱-جی آمورینین سارای تاریخچیسی، صلیب یوروشلرینین ان مهم سالنامه‌چیلریندن بیری تیرلی ویلهلم (و یا تیرلی گیوم) سلجوقلارین صلیب‌چیلره قارشی ساواشی حاقیندا یازیر: «تورک اوخلاری یاغیش کیمی یاغیردی. خریستیانلار اونلاری تعقیب ائتمک ایسته‌یه‌نده تورکلر آرخالارینا دؤنوب قیلینجلاردان قاچاراق اوخلاری یاغدیرماغا داوام ائتدیلر».

قدسون قورونماسی و اینکیشافیندا بؤیوک رولو اولان تورکلر باره‌ده ایلک یازیمی تقدیم ائدیره‌م: اؤنجه زنگیلر سولاله‌سینین بونؤوره‌سینی قویموش، اوغوز تورکلریندن اولان آتابی ۱-جی عماالدین زنگی باره‌ده.

آدلاری قدیم منبع‌لرده "سانقی" شکلینده قید ائدیلمیش زنگیلر اساساً غربی آذربایجان‌دا ایروان محلی اراضی‌سین‌ده یاشامیشلار. زنگیباسار بؤلگه آدینین اورتایا چیخماسینا سبب اولان زنگی چایی دا واختیله اؤز آدینی یاخاسین‌دا مسکونلاشمیش زنگی بویوندان آلمیش‌دیر. زنگیلر تکجه آغری وادیسین‌ده دئییل، هم ده زنگی (زنگزور) بؤلگه‌سینده یاشامیشلار. عمومیتله، ایروان محلینین دیگر قدیم طایفالاری کیمی، زنگی بویلاری دا سونرالار گئنیش اراضیلره یاییلمیشدیر. قاراباغین گؤزل شهری اولان زنگیلان اراضی‌سیندن موصول شهرینه ده کؤچن زنگیلر بورادا مسکونلاشیبلار و سونرادان دمشق شهرینین امیری اولاجاق نورالدین محمود زنگی ۱۱۱۶-جی ایلده بورادا آنادان اولور. میللیتجه افشار تورکو اولان نورالدین زنگی ۱-جی عمادالدین زنگینین اوغلودور. سونرادان دونیا تاریخینده امضا قویاجاق صلاح‌الدین اییوبینی ۱۷ یاشیندا اؤز سارایینا دعوت ائدیب اونو حربیچی و سیاستچی کیمی یئتیشدیره‌ن محض نورالدین زنگی اولوب.

اونون تصویر ائد‌ن تاریخچیلر یازیرلار: »او، هوندوربوی، قارا ساچلی، یاراشیقلی، انلی آلینلی و اوزونون ساده‌جه چنه حیصه‌سین‌ده توک اولان بیر اینسان کیمی تصویر ائدیلیر. او، همچینین، ایستعدادی، جسارتی، تقواسی و گؤزل خاصیتی ایله تعریف ائدیلیر».

اونون بایراغی ساری بیر فوندا گؤی رنگلی قارتال رسملی ایدی، ۱۵۱۷-جی ایله قدر دییشمز اولاراق ایستیفاده ائدیلدی. قید ائدیم کی، ساری رنگ تورک دولت عنعنه‌سینده سوورنلییی سیموولیزه ائدیر.

ایلک صلیبچیلر قودسو اله کئچیردیکلری زامان مسلمانلارین اکثریتینین ال-اقصا مسجیدینده باغلی حال‌دا آشکارلاییبلار. صلیب‌چیلر اوراداکی مسلمانلارین تخمیناً ۷۰ مینینی قتله یئتیریب، قیبله مسجیدینین اؤزونو ایسه سارایا چئویریبلر. قایا گونبزینی کیچیک کیلسه‌یه، آشاغی اوتاقلاری ایسه آت تؤوله‌سینه چئویریبلر. کوتلوی قتلعام‌دا ساغ قالان موسلمانلار داها سونرا مسجیدین مرکزین‌ده بؤیوک خاچلار اوزرین‌ده چارمیخا چکیلیبلر.

صلاح‌الدین اییوبینین اوستادی اولان نورالدین زنگینین سایه‌سینده اقصی مسجیدی صلیب‌چیلردن گئری آلینیر و مسجید یئنی‌دن تعمیر ائدیلیر. قدسو دایما قوروماغی و اونو صلیب‌چیلره وئرممیی وصیت ائد‌ن، اسلام تاریخینده ایلک دفعه اولاراق مسلمانلاری بیر آرایا گتیریب صلیب‌چیلره قارشی مدافعه اولونماغین بونؤوره‌سینی محض نورالدین زنگی اولموشدور. ابن الاسیر یازیر: "اسلام تاریخینده ان عدالتلی حکمران افشار تورکو اولان نورالدین زنگی ایدی. آتابی جوشغون، گوج‌لو، هئیرتلندیریجی ایدی و قفیل‌دن هوجوما کئچمه‌یه وردیش ائتمیشدی… زنگی آت میننده قوشونلار اونون آرخاسیجا ایکی جرگه ساپ کیمی گئتمه‌یه چالیشار، قورخاراق محصوللارین یانییلا حرکت ائدر و قورخودان هئچ کیم اونلاری تاپدالاماغا و یا آتینا مینمه‌مه‌یه جسارت ائتمزدی… هر کیم حدینی آشسا، چارمیخا چکیلردی. او (زنگی) دئییردی: "عینی زامان‌دا بیردن چوخ ظالمین اولماسی ممکن دئییل"

صوفی اولان نورالدین زنگی اسلامین قورویوجوسو ایدی.

چوخسایلی مسجید، خسته‌خانا و مکتب تیکدیره‌ن نورالدین زنگی اقصی مسجیدینی دونیانین ان گؤزل تیکیلی‌سی ائتمک ایستییردی. اونون واختیندا بورادا بوتون دینلردن اولان شخصلر عینی آندا عبادت ائده بیلیردیلر. مسجیدین ایلک اماملاری ایچریسینده آذربایجانین زنگزور و زنگیلان بؤلگه‌سیندن گئدن دین آداملاری دا اولوبلار.

اونون ان بؤیوک ایشی مسجیدده قوراشدیریلماسی اوچون تیکیله‌ن خصوصی منبر اولور. بو منبر چوخ گؤزل اولوب و هئچ بیر میسمار و یاپیشقان‌دان ایستیفاده ائدیلمه‌دن حاضیرلانمیشدی. تأسف کی، زنگی صلیب‌چیلر اوزرینده قازانیلان غلبه‌نی گؤره بیلمیر، صلیب‌چیلردن بؤیوک پول آلان قولو طرفین‌دن اؤلدورولور، لاکین اونون شاگیردی صلاح‌الدین اییوبی اوستادینین ایستیینی حیاتا کئچیریر و قدس آزاد ائدیلدیکدن سونرا منبری مسجیدده قوراشدیریر. تأسف کی، منبر گونوموزه قدر گلیب چاتماییب. ۱۹۶۱-جی ایلین ۲۱ آوگوستون‌دا آوسترالییادا "اللهین کیلسه‌سی" آدلانان تشکیلاتین عضوو اولان مایکل دنیس روخان طرفیندن مسجید یاندیریلان زامان نورالدین زنگینین آرزوسو ایله صلاالدین اییوبینین بورا قویدوغو منبر ده یاناراق کول اولور.

شکیلده نورالدین زنگی و اونون مزاریدیر.