بیر شاعر واردی...

عمرو بویو طوفان ایدی، سو یاردی...

خطاینین قیلینجینی سوواردی - مممد آراز کارانداشی گؤیردی...

او، بو کارانداشلا بیر خط چکدی - "وطن داشی اولمایاندان - اولماز اؤلکه وطنداشی" پاتریوت-پورترتی یاراتدی. جان کتانینا ایکی جیزیق آتدی - "وطن منه اوغول دئسه، نه دردیم، مامیر اولوب قایاسیندا بیتردیم!" آوتوپورترتی دوناتدی. اوچونجو چابا-چکیمینده - "ای دوه یال، دوشدوم داها بئلیندن، اووسار جیغیر، چیخدین داها الیم‌دن، بالام چیچک، بیر ده اؤپوم تلین‌دن..." پیزاژ-تریپتیخی بوی آتدی...

آتالارین "سای جیزیغی"ندان - "اوچ"دن چیخماماق اوچون اوسلوب هاواسینی دییشمک گرک. دییشیب چیخماسام، بو عموم دب ادیبینین، عموممیللی سؤز اوزانینین، بوسبوتون آتا سالغارلی، آنا دیللی کارانداش ییه‌سینین عموم مسلمان، عموم توران روحونا توخونموش اوللام. او روحون کی، جیسمینه "اورییمسیز کلمه یازان دئییله‌م، نه قدر کی، اؤز الیم‌دیر یازانیم!" دئدیردیله‌ن چاغلاردا "آذربایجان!" دئییلنده آیاغا دور کی، آنا یوردون اوریینه توخونا بیلر!" سؤیلییردی. "ایتی بازاریندا آتیندان باها - من بئله دونیانین نیین‌دن کوسوم؟!" هایقیریردی. "بیر عقلین بوداغین‌دان ساللانیب، نئچه-نئچه آغلیدایاز یاشاییر" رسملییردی.

او کارانداشین یاراتدیغی یوزلرله ماژور "تابلو"دان بیر مینورلوسو:

ای ایلهام پریسی، وارسانسا اگر،
بو آخشام اوستومه قانادینی گر...
بو آخشام... اؤزومده یوخام بو آخشام،
آغلی کسیلممیش کسیلمیش باشام...

"کریمینال"؟ "تراگیزم"؟ یوخ، منطیقی بیر سیللاگیزم! گویا، هئچ نه یازا بیلمدیینه آجیییب، ایلهام پریسینی امدادا چاغیران شاعر بونون سببینی بیر عالیمه (خودو مممدووا) اتحاف ائتدیی بئش خطلی تابلودا بئله رسمله‌ییب:

باخ دونقار دوه‌نین سبت یوکونه،
بنزییر ایچی بوش شهرت یوکونه.
عمور کاروانینین صنعت یوکونه
بیر-ایکی غیرتلی سؤز یوکلمسک -
سن کیمه گرکسه‌ن، من کیمه گرک؟..

ایندیلر اورییمیزه باتمان-باتمان فخارتلر گتیره‌ن مستقیل اؤلکه‌میزین او چاغلارکی آغیرلیغی، آغریلاری ائللرینین چیینلرینده، اورکلرینده دؤور-قؤور ائدیردی. دیللرده بو آلوولو شاعرین "گؤزونو سیخ، هانسی داشدا سو یانسا، او داش آلتدا مممد آراز یاشاییر" کیمی پویتیک-ایدیوماتیک "نکرولوق"لاری دولاشیر، مجلیس-مرکه‌لرده او عالیم-ضیالینین "عادتا ائو-ائشیکده نه چاتمازسا، ندن چوخ دانیشیلارسا، اوشاق اوندان ایستیر؛ بیر گون اوغلوم منه قاییتدی کی، آتا، منه وطن آل..." کیمی خیسینتی پوستولاتلاری گزیردی...

هردن منه ائله گلیر کی، ۱۹۳۳-جو ایل ۱۴ اوکتیابر دوغوملو مممد آراز بیزیم ائرادان اول و یا ان آزی، اورتا عصرلرده دوغولوب. "دانیش گؤرک، آ داش قارداش" کیمی "داش دؤورو" دیالوگلاری، "ای داشلاشان، تورپاقلاشان اولو بابام، بو گونومدن دونه‌نیمه اوزاقلاشان اولو بابام!" خیتابلاری ائد‌ن مممد آراز!

بس، سنه نئجه گلیر، سایین اوخوجو؟ منیم کیمی تعجب‌لنه‌نینیز ده وارمی کی، بو بؤیوکلوک‌ده فیکیر، دوشونجه، حسلر صاحبی "کندیم، بالاجاسان، چوخ بالاجاسان" دئدیی او یوردا، معلم ایشلدیی واختلار او کندین باپبالاجا صینیف اوتاقلارینا نئجه سیغیب؟ بئله بیر "دوسیه"دن خبردار اولانینیز دا وارمی کی، "ایستالینین گده‌سی" میکویانینین خریستیان ارکؤیونلو اوغلو "...او، "گنجلری نریمانوولاشدیرماق" ایدئیاسی ایله یاشاییر" دامغالی هده-قورخولاری، تأثیر-تضییقلریله بو جوان شاعری ایللر خسته‌سی ائتدی. فرقینده‌سیزمی، عمرو اوزونو اؤز عسگر-میصراعلاری ایله آزادلیق موجادیله‌میز اوچون عرفه اوردوسو یارادانلاریمیزدان بیری اولموش بو شاعرین ایدئولوژی-بیولوژی عذابلاردان سولموش گؤزلری میللی ایستیقلال مباریزه‌میز زامانی نئجه پارلاییردی!
بایاقدان... یوخاریدا مثال گتیردییم "نه قدر کی، اؤز الیم‌دیر یازانیم" میصراع‌سییلا باغلی نم چکیرم. بئله کی، ایندی منیم ده یازانیم اؤز الیم‌دیر، اما چوخ دویغونو هامیدان اؤنجه، هر کسدن اینجه دویموش، سایماقدا ماهیر فلیین حسابیندان یایینانلاری دا اؤز فهمی ایله خالقین پویتیک زؤوق بانکینا سایمیش مممد آراز میصراعلارینین اشتراکی اولمادان یازا بیلمیرم...

"دونیا...

...منیم، دونیا سنین، دونیا هئچ کیمین". دوزدور، دونیا هئچ کیمین. اما بس... سنین ده؟ یوخ، دونیا سنین، مممد آراز! هر شئیی دویا-دویا، سایا-سایا - هله عمرونون سونونا نئچه ایللر قالمیشدان "بو دا بئله بیر عموردو - یاشادیم..." دئیه، بو دونیاسینا "خیتام" وئریب، بوتون گله‌جکلره آددیملایان مممد آراز! عموممیللی کؤنلوموزده واحید، هر کؤنولده آیریجا-آلاییجا مممد آراز!

او زامان‌می بیتدی بیزیم دیلیمیزین
"سنین"-"منیم" قاباری دا،
او زامانمی بیت‌دی بیزیم دیلیمیزین
"هارالی‌سان" داماری دا؟!

بلی، بو قدر بوتؤو آذربایجانچی، دین-ایمانچی، تورک-توران‌چی میصراعلار مؤلفینی "منیم"-"سنین"سمک هر شئی‌دن آگاه و عاریف اولمایانلار یانین‌دا شرحه-بیانا گلمه‌سه ده، هر کسین آیریجا بیر مممد آرازی وار...
"سنین-منیم قاباری"، "هارالیسان داماری" سؤزلریندن عاییب اولسا دا -

منیم مممد آرازیم...

من اونو ۶۰-جی ایللرین سونلاریندا - دوغولدوغوم آرازبویو رایوندا بونؤوره‌سی یئنیجه قویولان "آرازستروی" تیکینتی‌سی عرفه‌سین‌ده اوخودوغوم "آراز آخیر" کیتابیندان تانیماغا باشلامیشام. اؤتن عصرین ایگیرمینجی ایللرینده بولشئویک-سووئت قددارلیغین‌دان قاچاق دوشوب آرازین او تایینا کئچه‌نلرینی آغلایان، همین تیکینتی ایله ایلگیلی آراز چایی اوست‌ده برق ووران سووئت-ایران ایشیقلارینا باخیب اومیدلنه‌ن ننه‌لریمیزه او کیتاب‌دان اوخویان‌دا کی؛

ایشیقلار دا بیر-بیرینه
یاخین یادلار اولاجاقلار...
ایشیقلار دا آیریلیغا اؤیرشه‌جک،
یوکونو چک، دوه قارداش،
یوکونو چک... -

او قاریلارین یاناقلاریندان آتا، قارداش، ار، اوغول نیسگیللی گؤز یاشلاری سوزولوردو...
بیر مدت کئچمیش هامیمیزین پایی اولان پایتاختیمیزا گلدیم، سؤزونه چوخ‌دان بلد و وورغون اولدوغوم بو شاعرین اؤزویله ده تانیش اولدوم.
بیر عقیده دوستوملا هر نووروز بایرامیندا اونو زیارته گئدر، شعرلریله نفس آلدیغیمیزی بیلدیرر، حاق-حالال تعریفلرله اؤیر، تیتره‌یه‌ن اللرینه، "آرانا-داغا" دوشونجه‌لرینه، میللی آزادلیق آرزو-ایستکلرینه سیغال چکمه‌یه چالیشاردیق. بو گئدیشلریمیزین بیرینده سوروشدوم کی، نیه "یئر اوزونون قاراباغ دوزو"، "کور سالیانا قوووشور" کیمی پوبلیسیستیک یازیلارینا آرا وئریب؟ بیزه بیر دفترچه گؤستریب: "بو سپکیده اللییه قدر موضوع گؤزالتیلامیشدیم... - دئدی و قیریق-قیریق علاوه ائتدی: - ...اما، حیف، بو "عالی" خسته‌لیک..." دئدیم، مممد معلم، نه ائتمه‌لی، گؤرونور، "عالی" خسته‌لیکلر ده اؤزونه عالی جانلار آرزولاییر... کی، او خسته‌لیک چوخلاریندان ائشیتدیی "حیف، ای عیش-عشرت‌لی دؤورانلاریم!" کیمی سیزیلتیلار اوزینه، بیر-ایکی آدام بالاسیندان دا "حیف، ای گؤره بیلمدییم ایشلر، یازمادیغیم موضوع‌لار!" سایاق قیزیلتیلار ائشیتسین...

-سنین مممد آرازین...

بو "سن" کی وار، - او قدرسه‌ن کی! مینلرله، میلیونلارلاسان... ایندی من هانسینیزا دیلمانج‌لیق ائدیم؟ قوی سنین مممد آرازین‌دان بحث ائدیم، رهمت‌لیک میرزه دمیرلی! بیر گون، "داهی"لیی یالنیز "بؤیوک قارداش"لاریمیز آراسین‌دا آختاران بیر نئچه طلبه یولداشیمیزا دئدییم بیر فیکری الچالما ایله دستکله‌یه‌ن قوبالی میرزه! او فیکیر ایسه بو: "یاددا ساخلایین، ایندی بیزیم یانیمیزدان اوتوز بئش یاش‌لی بیر داهی اؤتوب-کئچ‌دی..." هله اونون "من‌دن اؤتدو، قارداشیما دی‌دی..." شئیری "آذربایجان" ژورنالین‌دا چاپ اولونان گونون صاباحی‌سی شادلیغین‌دان یاتاقخانادا یئکه بیر قازان آسیب، وطنه، میللته دخ‌لی اولان طلبه‌لری باشینا ییغماغین! او شئیری خصوصی بیر مهببت و بلاغتله اوخویوب، او تای-بو تای آذربایجانین آرتیق بو پوئتیک "قرار"-مؤهورله بیرلشدیینی سؤیلدین. سونرا اصله‌ن او تای‌لی طلبه یولداشیمیز رحیم هوشیمندینین "میرزه، اگر آذربایجان رئال‌لیق‌دا دا بیرلش‌سه، نئیلرسه‌ن" سوالینی ناغیللارداکی (سو وئرمه‌سی اوچون هر دفعه بیر گؤزل ایسته‌یه‌ن) اژداها ائپیزودو ایله جاوابلاندیردین. "اؤزومو او اژداهانین بیر گونلوک اؤونه‌سی کیمی - آرازا آتیب قوربان گئدره‌م!" - دئدین.

اونون مممد آرازی...

"او" دا چوخ‌دو، سئوه‌نلری سایاگلمز مممد آراز! سنین ۲۵ کیتابینین ۵ مین ۵ یوز صحیفه‌سین‌ده‌کی حرف-ایشاره‌لردن ده چوخ. اونلارین یولو داغا-داشا دوشه‌ن‌ده چوخ وعده سنین دیلینله دانیشیرلار: "ائی دوه یال، دوشدوم داها بئلین‌دن، اووسار جیغیر، سیخدین داها علیم‌دن، بالام چیچک، بیر ده اؤپوم تئلین‌دن، سالامات قال، سالامات..." دئییرلر. ائله کی بیر کدر اوز وئردی، بزه‌ن ائله سنین کیمی: "ائی ایلهام پری‌سی، وارسان‌سا اگر، بو آخشام اوستومه قانادینی گر؛ بو آخشام صاحبی اؤلموش بیر تاجام، کیم‌سه ایسته‌مه‌یه‌ن بیر احتیاجام" - دویغولارییلا آزای‌لانیرلار...

...و بوتؤو وطن مممد آرازی!

آذربایجان - مایاسی نور،
قایه‌سی نور کی،
هر داشین‌دان آلوو دیل‌لی
اوخ اولا بیلر.
"آذربایجان!" - دئییله‌ن‌ده
آیاغا دور کی -
آنا یوردون اوریینه
توخونا بیلر...

سالامات یات، سالامات...

بو دونیان‌دان آرخایین اول، او دونیان‌دان موغایات...
بو سؤزلریم چوخ یاوا-هاوالی سس‌لنیر، شاعر، - اؤزوم ده بونون فرقین‌ده! لاپ سنین "قدیم تاریخ دره‌سین‌ده"کیلره ("من‌دن اؤتدو" دئمیشلریمیزه) هایقیردیغین "آدینیزی داستانلاردان اوغرایارام، روحونوزو قییما-قییما دوغرایارام!" حؤکمونه بنزییر. اوبرازلارینا بنزر سؤز دئمک ایسه چوخ چتین! مثلاً؛ "ناظیم قیرخ ایل، قیرخ ایل دونیانین شئیر-صنعت لیمانلارینا تورکییه یوکو بوشالت‌دی، بس اوندان شاعره نه چات‌دی؟ - بیر اوووج تورپاق! او دا کی، قبرینه قیسمت اولدو! ائشیدیرسن‌می، آنادولو؟ قبرینه قیسمت اولدو..."
... بو "قبیر" سؤزو بو یازی‌می نقطه‌له‌مه‌یه قوت کیمی گل‌دی، دئیه‌سه‌ن. علیم‌ده‌کی "یاریم شاهی‌لیق" بو قله‌م دوققوز ایل اؤنجیدک دؤوروموزون "جان‌لی پوئتیک فیکیر شاهی"نین اویودوغو فخری خیابانا دوغرو خیاللاندیریر منی. اؤزو ده "سیخ گؤزونو، هان‌سی داش‌دا سو یان‌سا، او داش آلت‌دا مممد آراز یاشاییر" میصراعلارینین ساربان‌لیغی ایله. اورادا ایسه کاغیذ-قله‌م‌لیک بیر ایش یوخ. اورادا سؤز گؤزون‌دور. گؤز و... مواسیرلرینین لاپ آخیرینجی میصراعنین ایلک ایفاده‌سینی اوستالیقلا دییشیب، سینه داشی اوستونه یازدیردیقلاری بیر سؤز: "بو داش آلت‌دا مممد آراز یاشاییر..."

یعنی، باش‌لیق‌دا "بیر شاعر واردی" یازماغیما بند اولمامالی؛ بو شاعر وار و همکار سلفی - ناکام میکاییل موشفیق دئمیشکه‌ن، "کاینات اولدوقجا" اولاجاق...