ارمنی یالانی و ساختاکارلیقلاریندان بیری ده مووسس خورنات‌سی و اونون موجودلوغودور.

Kult.az خبر وئریر کی، بو سؤزلری تاریخ‌چی عالیم، دوسنت زاور علیئو قید ائدیب.

علیئو بیلدیریب کی، Xorenatsi آدلی ترجمه‌چینی ارمنیلر اؤز تاریخ شناس‌لیقلارینین آتاسی ساییرلار:

«چونکی بو شخص «پاتموتیون هایوتس» آدلی بیر کیتاب یازیب. «پاتموتیون هایوتس» سؤز بیرلشمه‌سی ترجمه‌ده هئچ ده بیرباشا «هایاستانین تاریخی» یوخ، اصلینده داها چوخ «هایلارین تاریخی» دئمکدیر. اولا، خورئناتسینین «ارمنی تاریخینین آتاسی» اولدوغونا شاهیدلیک ائد‌ن نینکی باشقا خالقلارا، حتی ارمنیلرین اؤزلرینه عایید هر هانسی یازیلی معتبر بیر منبع یوخدور. ایلک دفعه ارمنیلر بو ایفادنی ۱۷۹۴-جو ایلده هیندیستاندا چاپ اولونان «آزدارار»دا آدلی قزئت‌ده نشر ائدیبلر. بوگوندک ارمنیلرین بیزه ادعا ائتدیکلری قدیم ارمنی تاریخ‌چیلرینه دایر افسانه‌لر بوش شئی‌دیر. اونلارین ارمنی کیمی قلمه وئردیکلری مؤلفلر ایسه قدیم آلبان تاریخ‌چیلریدیر. ارمنی تاریخچیسی اولان م. خورئناتسی و دیگرلری اویدورما آدلار و عالیملردیر. گؤرکملی عالیملر ق.شمید، Vetter و میللیتجه ارمنی اولان ق.خورئناتسی یازیرلار کی، «ارمنی تاریخی»نین مؤلفی اونونلا عینی آدلی مشهور ۵-جی عصر ترجمه‌چی‌سی دئییل، سونونجونون آدی آلتیندا گیزلنن بیر نئچه کئشیش‌دیر. گؤرکملی فرانسیز شرق شناسی A.Karrier ۱۸۹۱-جی ایلده پاریس‌ده نشر ائتدیردیی اثرینده تاریخی فاکتلارا سؤیکه‌نه‌رک یازیردی کی، ق.خورئناتس ۵-جی عصرده یاشاماییب و بئله بیر آدام اولماییب. دونیانین ان نفوذلو بریتاننیکا انسیکلوپدییاسینین وئردیی معلوماتا گؤره، خورناتسی حاقین‌دا معلوماتی «ارمنیستان تاریخی»نده یازیلان آوتوبیوگرافیک معلوماتلاردان باشقا هئچ بیر منبع‌دن تاپماق ممکن اولماییب.

لوندون اونیورسیتتین‌ده قفقاز تدقیقاتلاری پروفسورو، گرجستان، ارمنیستان و بولغاریستان اوزره متخصص دیوید مارشال لنقین فیکرینه گؤره، آرتیق ۱۹۷۰-جی ایللرین آخیرلارین‌دا دونیادا سووئت ارمنیستانیندان کناردا «ارمنیستان تاریخی»نین ۵-جی عصره عایید اولدوغونا اینانان عالیم یوخ ایدی. مؤلفین «آرمنیا: کرادل اوف سیویلیزاسیون»، «پئوپلس اوف ته هاللس: آنسیئنت آرارات آند کاوکاسوس» و «ته آرمنیانس: آ پیوپل این اکسایل» کیتابلارینی اوخویان بونون شاهیدی اولا بیلر».

تاریخ‌چی عالیم بیلدیریب کی، بوتون بو اویدورما کیتابلار یاکوپ شاهامیریان آدلی ارمنینین خیدمتلریدیر:

«۱۷۷۲-جی ایلده یاکوپ شاهامیریان آدلی ارمنی چئای شهرینده متبعه یاراتمیشدی. دونیادا ایلک ارمنی دیلینده قزئت اولان «آزدارار» ۱۷۹۴-جو ایلده هیندیستاندا چاپ اولونوب. قزئتین نشر اولونماسیندا آراتون شوموویانین رولو بؤیوک اولوب. «آزدارار» قزئتی بیر نئچه صحیفه‌دن عبارت ایدی. قزئت اساساً، هیندیستان‌دا یاشایان و ایشله‌یه‌ن ارمنی تاجیرلری گونده‌لیک خبرلر حاقدا معلوماتلاندیرماق مقصدی داشیییردی. شوموویان ۱۷۵۰-جی ایلده شیرازدا آنادان اولوب. ۱۷۸۹-جو ایلده او، مدرس‌ده اؤز متبعه‌سینی یارادیب، اورادا ارمنی دیلینده سککیز کیتاب نشر ائتدیریب. همین واخت مدرس‌ده شاهامیریانین متبعه‌سی فعالیت گؤستریردی. لاکین شوموویان اؤز فیکیرلرینده اونونلا راضیلاشمادیغیندان اونون کمکیندن ایستیفاده ائتمه‌ییب. شوموویان باگرامیان، شاهامیریان، هووسپ امینین اجتماعی-سیاسی باخیشلارینا بلد اولسا دا، کاتولیکوس سیمونون خطینه صادق ایدی. او، ارمنیلر اوچون خلاصی ارمنی کیلسه‌سینین تاریخی عنعنه‌لری ایله باغلی مدنی انکشاف‌دا گؤروردو.

بو متبعه‌ده ارمنیلره «قدیم تاریخ» یارادیلمیش و کیتابلار نشر اولوناراق بوتون دونیا کیتابخانالارینا گؤندریلمیشدی. قایناقلار یازیر کی، روسییا ایله علاقه‌لری اولان آراتون هیندیستانین اینگیلیسلرین یوخ، اونلارین ایداره ائتمه‌سی طرفداری ایدی. روسییانی ارمنی خالقینین خلاصی کیمی گؤروردو. او، ساختا تاریخی یازان زامان اونو روس دیلینده ده نشر ائتمک ایستییردی. روسییا رسمیلری شوموویانین ارمنی-روس لاییحه‌لرینی بیلیب اونا دستک وئرمک ایستییردی و بونون اوچون خوجامال سفریان آدلی شخصین آوروپادان مدره‌سه گلمیینه مادی یاردیم ائدیر. خوجامال سفریان اؤزو ایله اؤز «تاریخی اثرلرینی» و مختلیف ترجمه‌لرینی، او جمله‌دن، پاپانین مکتوبونو گتیریر. پاپانین مکتوبوندا ارمنیلره تاریخ یازیلماسینین ضرورتینی قید ائدیلیردی.

محض بو مکتوب‌دان سونرا ۱۸۶۳-جو ایل مارتین ۲۹-دا عثمانلی دولتین‌ده قبول ائدیلن «نیظامنامه میللت ارمنییان» آدلی سندده یازیلیر:

«ارمنی کیلسه‌سی ارمنی میللتینین کیلسه طرفیندن جان وئریلن روحون یئنی‌دن دونیایا گلمه‌سی اوچون یاشادیغی ووجوددور. اصلینده ارمنی میللتیندن، دولتین‌دن، تاریخیندن دئییل، ارمنی کیلسه‌سی دولتین‌دن بحث ائتمک دوغرو اولاردی. ارمنی کیلسه‌سینین موجودلوغونو قورویا بیلمه‌سی اوچون بیر قوه‌یه، بیر دولته احتیاجی واردی. ارمنی دولتی فیکرینی دوغوران ارمنی میللتی دئییل، ارمنی کیلسه‌سیدیر».

محض م.خورئناتسی آدیندان ایستیفاده ائد‌ن ۱۸-جی عصرده یاشایان بیر نئچه کئشیش‌دیر کی، کیلسه‌ده اوتوروب اویدورما بیر تاریخ یازیب. بونو یازان کئشیشلر چوخلو ساختاکارلیقلارینی بئله گیزله‌ده بیلمه‌ییبلر. بو گون ارمنیلر یازیرلار کی، خورئناتسی ارمنیستانین خورن ویلایتینده آنادان اولوب. لاکین «کیتابدا» اونون دوروپران ایالتینده آنادان اولدوغو قید ائدیلیر. بو اراضی ایسه معاصر سورییادا فرات چایی طرفلرده بیر یئردیر، اورا ایسه قفقاز یوخ، سورییادیر.
نلسون دیبوویز (آمریکا) و روبرت اویلیام تومسون (بؤیوک بریتانییا) کیمی نفوذلو تاریخ‌چیلر خورئناتسی آدیندان تقدیم اولونان معلوماتلارین صحیحلیینی شبهه آلتینا آلیب. تاریخچی اژدر تاغی اوغلو «مویسی خورناتسی آنونیم کئشیش مؤلفیدیر» اثرینده اونون های کیلسه‌سی طرفیندن اویدورولموش بیر اوبراز اولدوغونو گؤستریب.

بو گون ده تأسف کی، دونیا عالیملری ایله یاناشی، بیزیم بعضی عالیملر ده بو نظریه‌یه اینانیب آذربایجان و تورکییه اراضی‌سین‌ده قدیم ارمنیلرین موجود اولماسینی یازیرلار».