۲۹ اوکتیابر ساعت ۱۸:۰۰. دنیانین سیاسی خریطه‌سینده یئنی بیر گوج، بؤیوک ایمپرییانین وارثی - تورکیه جمهوریتی اعلان ائدیلدی. تورکیه بؤیوک میللت مجلسی دموکراتیک و معاصر بیر دولتین بانی‌سی اولاجاق مصطفی کمال پاشا آتاتورکو یئنی جمهوریتین ایلک پرزیدنتی اعلان ائتدی.

آتاتورک دنیایا اعلان ائدیر: «میللی اراده‌یه اساسلانان، حقوقلاری محدودلاشدیریلمایان، مستقیللیی قید-شرط‌سیز قبول ائدیله‌ن تورکیه قورولمالیدیر».

همین گونو تورک مدیاسی بئله قید ائدیردی: «خلاصکار و محبیمیز، شانلی و اوجا قازیمیز مصطفی کمال پاشا حضرتلری جمهوریتی اعلان ائتدی».

آتاتورک تورکیه جمهوریتی قورولماسینی بئله اعلان ائدیر:

"بو، تاریخدن سیلینمه‌سی ایسته‌نیلن بیر میللتین انتقامیدیر».

آتاتورک سونرالار بونو مصاحبه‌سینده دئیه‌جکدی: «مقاومت گؤسترمکله، چیخیش یولو تاپماقلا بو مظلوم میللتی تاریخ صحنه‌سیندن سیلمک ایسته‌ینلره قارشی تدبیر گؤرمیی اؤزومه بورج بیلدیم».

۱۹۲۵-جی ایلده جمهوریت بایرامی ایلک دفعه کئچیریلنده آتاتورک چیخیش ائدیب دئییر
«ای یوکسه‌لن یئنی نسیل! گله‌جک سنیندیر. جمهوریتی بیز قوردوق، اونو داوام ائتدیرجک سیزسینیز. جمهوریت یوکسک معنوی دیرلره و کیفیتلره سؤیکه‌نن بیر اداره‌دیر. جمهوریت فضیلتدیر».

جمهوریت اعلان ائدیله‌ن گون بوتون دنیانین گؤزو تورکیه‌ده ایدی. بریتانییا، آمریکا، سووئتلر بیرلیی، آلمانییا، فرانسا و دیگر دولتلر تورکیه بویوک میللت مجلیسی-نین اجلاسینی ایزله‌مک اوچون بوتون کشفیاتی ایشه سالمیشدی. اونلارین بیر ایستیی وار ایدی - آتاتورک یئنی تورکیه‌نین رهبری اولماسین. لاکن تورک خالقی سئچیمینی ائتمیشدی - تورکیه امین اللره - آتاتورکه تاپشیریلدی. تورکیه یئنی فاتحه - آتاتورکون امین اللرینه تابع ائدیلدی.

آتاتورکون جمهوریت اعلان ائتمه‌سی فاتح سلطان محمتین استانبولا داخل اولماسی کیمی دنیانین اساس مرکزی واتیکاندا دقتله ایزله‌نیردی. واتیکان کاردیناللاری پاپانین اطرافیندا دوروب امید ائدیردیلر کی، تورکیه مستقللیک اعلان ائتمه‌یجک، ائتسه بئله، آتاتورکو رهبر سئچمه‌یجک.

ساعت ۱۸:۱۰.

کاردینالین کمکچی‌سی یاخینلاشیب اونون قولاغینا پیچیلداییر:

«تورکیه جمهوریت اعلان ائدیلدی».

کاردینال بونو مجلسه اعلان ائد‌نده، پاپا اللرینی باشینا قویوب دئییر:

- فاتح سلطان محمت یئنی‌دن دوغولدو!

بلی، دنیا نؤوبتی فاتح-ین آددیملارینی ائشیدیردی. بؤیوک غلبه‌لره امضا آتان آتاتورک امین آددیملارلا دنیا سیستمینه داخل اولوردو. دنیا ۶۰۰ ایللیک عثمانلی گوجونو گؤرموشدو و تورکلرین یئنی‌دن دوغولوشو اونلاری قورخودوردو. همین گون واشینگتوندا، پاریسده، لوندوندا، رومادا، واتیکاندا، تهراندا و دیگر تورکیه دشمنی اولان اؤلکه‌لرده رهبرلر بیز باجارمادیق، آتاتورک غالیب گلدی دئییردیلر..

اینگیلتره‌نین باش ناظری داوید للوید اؤلکه‌سینین پارلامنتینده اوزلشدیی اتهام و تنقیدلره کدرلی حالدا جواب وئرمیشدی:

«دوستلار، یوزیللر نادئر حاللاردا داهی یئتیشدیریر. بو تالع‌سیزلییمیزه باخین کی، او بؤیوک داهی چاغیمیزدا تورک میللتینه نسیب اولدو. مصطفی کمالین داهی‌لیی قارشی‌سیندا الدن نه گلیردی کی!»

تورکیه جمهوریتینین قورولماسینین ایکینجی ایلدؤنومونده آتاتورکون نیه محض ۲۹ اوکتیابر سوالینا جوابی بئله اولور:

«۱۹۱۸-جی ایلین ۳۰ اوکتیابریندا تورکیه ایله آنتانتا آراسیندا مودروس صلح مقاوله‌سی امضالانیب. مقاوله‌یه گؤره، تورکیه قافقازداکی قوشونو گئری چکمه‌لی اولدو و دولت پارچالانماق تهلوکه‌سی ایله اوز-اوزه قالدی. منیم او گوندن ۲۹ اوکتیابر ۱۹۲۳-جو ایله قدر چکدییم آغریلاری و عذابلاری کیمسه بیلمزدی. محض بو گون، ۵ ایل کئچندن سونرا بیزی بو مقاوله‌یه قول چکمه‌یه مجبور ائد‌ن دولتلر گؤردولر کی، بو، مظلوم و دنیادا او زمان تک قالان بیر میللتین آهی‌دیر. ۲۹ اوکتیابر او دولتلرین تاریخدن سیلمک ایستدیکلری خالقین اونلاردان آلدیغی قصاصدیر. بیز ایکی گون اؤنجه ده جمهوریتی اعلان ائده بیلردیک، اما محض ۲۹ اوکتیابر ۱۹۲۳-جو ایلده بونو ائتمییمیزین سببی بودور: تاریخده بیزی محو ائتمه‌یه چالیشان دولتلر ۳۰ اوکتیابر مودروس راضیلاشماسینی خاطیرلایاندا بیر گون اؤنجه تورکیه دولتینین وارلیغینی قبول ائتمه‌یه مجبور اولاجاقلار».

و نیه محض آتاتورک؟

۲۳ آوگوست ۱۹۱۹-جو ایل. ارزوروم کنگرسی. اینگیلتره ائله بیلیردی کی، تورکیه‌یه دیکته‌نی او ائدیر. لاکن همین گون آتاتورک دنیانین دقتینین بو کنگرسده اولدوغو بیر زماندا آچیق بیان ائدیر:
«ظفردن سونرا مطلق یئنی قورولوش جمهوریت اولاجاق».

درحال مخفی قریفله تورکیه‌ده اولان اینگیلیس آدمیرال دئ روبک لوندونا معلومات وئریر: «بو تورک پاشاسینین نیتی آنادولو جمهوریتی قورماقدیر».

بوتون دنیانین تورکیه‌نین یئنی رهبرینین باشقا آدام اولاجاغی باره‌ده پلانلاری پوزولور، اونلار تورکیه‌نین یئنی لیدری آتاتورکو قارشیلاریندا گؤرورلر.

تورکیه جمهوریتینین قوروجوسو آتاتورکون حیاتینی آراشدیران آمریکالی تاریخچی، پروفسور آرنولد لودویق ۱۸ ایللیک بیر تدقیقات نتیجه‌سینده ۱۱ مختلف کاتگورییادا الده ائتدیی معلوماتلاری تحیل ائدیب یازیر:

«تورکیه جمهوریتینین قوروجوسو مصطفی کمال آتاتورک ۲۰-جی عصرین ان بؤیوک لیدریدیر».
۱۹۳۸-جی ایلده - آتاتورکون وفاتی ایله باغلی آمریکالی گنرال ماک آرتور اطرافینداکی ۱۲۰-دن آرتیق حربی‌چییه مراجعتله بئله دئمیشدی:

«حاضردا هئچ بیرینیزی یوخ، اؤز بؤیوک استعدادی ایله مصطفی کمالی یانیمدا گؤرمک اوچون نلردن کئچردیم».

آمریکا پرزیدنتی فرانکلین روزولت ایسه آتاتورکون اؤلومونه بو جور رئاکسییا وئرمیشدی:
«منیم اوزونتوم بو آداملا تانیش اولماق اوچون حدسیز آرزومون گئرچکلشمه‌سینه آرتیق امکان قالمامیش اولماسیدیر».

دنیادا دینج مبارزه‌نین بانی‌سی ماهاتما گاندی دئییر:

«من آتاتورکو تانیمایانا قدر اینگیلیسلری الله بیلیردیم».

هند پارلامنتینین نماینده‌سی سوجهتا کریپالانی یازیر:

«آتاتورک یالنیز تورک میللتینین دئییل، آزادلیق، مستقللیک اوغروندا ساواشان بوتون میللتلرین اؤندریدی. اونون دیرکتیولری آلتیندا سیز مستقللیینیزه قوووشدونوز. بیز ده او یولدان یورویه‌رک، مستقللییمیزه قوووشدوق».

فرانسانین تانینان ادبیات خادمی کلاودئ فاررئ یازیر:

«او، اوجا بیر داغا بنزییر. اتیینده یاشایانلار بو اوجالیغی فرق ائده بیلمزلر. بو داغین عظمتینی قاورایا بیلمک اوچون اونا چوخ اوزاقلاردان باخماق گرکدیر».

بو کیمی یوزلرله، مینلرله آتاتورک شخصیتی حاقیندا اعترافلار بو گونون اؤزونده ده یازیلیر، دئییلیر و دئییله‌جک ده!

آتاتورک ۲۹ اوکتیابر تاریخینده جهالت باتاقلیغیندا بوغولان خالقی خلاص ائتدی. اونلاری اورتا شرقین چیرکاب دولو قارانلیغیندان چیخاراراق دنیوی‌لیین، بشری‌لیین و معاصرلیین گونشی آلتیندا نورلاندیردی. آتاتورک بیر معلمین بیر اوشاغین الین‌دن توتاراق اونا یازماغی اؤیرتمه‌سی تک تورک خالقینین الیندن توتاراق اونا یازیب-پوزماغی، دوشونمیی، شخصیت اولماغی، رعیت یوخ، وطنداش اولماغی، انسانلیغا لایق انسان اولماغی اؤیرتدی.

تورک تاریخ آراشدیرماچی‌سی آدنان گوللو مقاله‌سینده یازیر کی، مسکوا سازشیندن (۱۹۲۱) اول یوسیف کمال بی آتاتورک ایله گؤروشوب و ناراحات‌لیغینی دیله گتیریب: «پاشا، روسلار ناخچیوانی تاکیدله ایسته‌سه، نه ائدک؟» او ایسه جواب اولاراق اؤز مؤوقعیینی اورتایا قویاراق، ناخچیوانین قیرمیزی خطلری اولدوغونو بیلدیریب.

آتاتورک «تورک قاپی‌سی» آدلاندیردیغی ۱۳ کیلومترلیک ناخچیوان سرحدینی ایراندان آلدی. آتاتورک ایلک اولاراق ناخچیوانی اس.اس.ار.ای-ا آیریجا بیر جمهوریت اولاراق قبول ائتدیردی.

۱۹۲۱-جی ایلده سووئتلرله تورکیه آراسیندا «قارس» مقاوله‌سی امضالانیب. بو مقاوله‌یه اساساً، ناخچیوان ۳-جو بیر دولته گذشته گئدیله بیلمزدی.

بؤیوک بیر شجره‌نین نماینده‌سی، تورک خالقینین خیر-دعاسینی آلان آتاتورک ۲۹ اوکتیابر ۱۹۲۳-جو ایلده دنیانین سیاسی خریطه‌سینده قیرمیزی رنگه بویانان تورکیه جمهوریتینین اعلان ائدیلمه‌سینین سببکاری و ایلک پرزیدنتی اولور.