روسلارین کمکی ایله سلاحلانیب غربی آذربایجاندا قیرغینلار تؤردن ارمنیلر گؤیچه‌نی ده قان چاناغینا دؤندرمیشدیلر. آرامسیز هجوملاردان قورتولماق اوچون آشیق نجف ده کلبجرین ایستی بولاق کندینه پناه آپاریر. بو زمان گؤیچه‌نین گونئی، یعنی گده‌بئیه، قازاخا یاخین کندلری یئریندن ترپنمییبمیش.

آشیق علسگرین مشهور شاگردلریندن اولان آشیق نجف ۱۸۷۶-جی ایلده گؤیچه محالینین داشکند کندینده-چوبان آللاهوردینین عائله‌سینده آنادان اولوب. عائله‌نین تک اوغلو اولان نجفین آتاسی آللاهوئردی کیشی اوغلونو ملا مکتبینه قویور. بورادا نجف عرب و فارس دیللرینده یازیب-اوخوماغی اؤیرنسه ده مادی چتینلیک اوزوندن مکتبی یاریمچیق قویاراق آتاسینین یانیندا چوبانلیق ائدیر. اوشاق یاشلاریندان اؤزونده آشیقلیق صنعتینه گوجلو میل حس ائتدییندن سازدا چالیب-اوخوماغی دا اؤیرنیر.

استاد علی‌عسگرله ایلک گؤروش

داشکندلی حاجی کریم اوغلو مختارین تویونا آشیق علی‌عسگری دعوت ائتمیشدی. استاد آشیق شاگردی آشیق اسدله تویون ایکینجی گونونو یولا سالیردی. مجلس نسبتا سئیرلدییندن آرادا آشیق علی‌عسگر آغساقاللارلا اوتوروب چای ایچیر، آشیق اسد میداندا اوخویوردو. بو واخت نجفین آتاسی آللاهوئردی کیشی ناغی بئی-دن خواهش ائدیر کی، آشیق علسگردن رسخت آل، بیزیم اوشاق دا بیر هوا چالیب اوخوسون.

ناغی بئی آشیق علی‌عسگردن اجازه آلیر، نجف ایلک دفعه سازلا جماعاتین قارشیسینا-آشیق اسدین میدانینا چیخیر. سازی سینه‌سینه باسیب ملاحتله بو شعیری اوخویور:

نفس توخ اولارسا اورک دار اولماز،

زحمت چکیلمه‌سه سفره وار اولماز.

صنعت میدانیندا شاگرد خار اولماز،

نجفم، استادی پیر استاد اولسا.

نجفین اوخوماسی و سؤزلری آشیق علی‌عسگرین چوخ خوشونا گلیر و نجفی اؤزونه شاگرد گؤتورور. نجف اوزون ایللر آشیق علی‌عسگره شاگردلیک ائدیر. اؤزونون زیل و ملاحتلی سسی ایله بؤیوک شهرت قازانیر. ائله نجفین تویونو دا آشیق علی‌عسگرله آشیق اسد ائلییرلر. دئییلنلره گؤره توی گونو نجفین نیشانلیسی گلستانی آتا ائویندن چیخارارکن اونون عمی‌سی حضرت قولو ایر‌لی یئرییر کی، آشیق علی‌عسگر گلستانا بیر تعریف دئمه‌سه قیزی وئرمیه‌جه‌یم. استاد آشیق اوردا گلستانا اوچ بندلیک بیر تعریف ده دئییر:

ائشیتمیشدیم گؤرممیشدیم اوزونو،

جانلار یاخیر سوزدورنده گؤزونو.

آشیق علسگرم، دئییم دوزونو

دوغرودان نجفه تایدی گلستان.

آشیق نجف استادیندان فرقلی اولاراق تصادفی حاللاردا، هانسیسا بیر حادثه‌دن برک تأثیرلننده شعر یازیب. اونون صنعتینین گؤزللییی تکرارسیز ایفاسیندا، زیل و ملاحتلی سسینده اولوب. آشیق نجفین ائله زیل سسی وارمیش کی، اوخویاندا هوندورده آسیلمیش انلی و حلقه‌واری پیلته ایله یانان اوتوزلوق لامپانی کئچیررمیش.

دلی عالینین باجیسی اوغلو زین‌العابدینین تویوندا ماراقلی بیر حادثه باش وئریر. اوزاقدا گئدن کاروانین ساربانی برک فکره گئدیبمیش. کارواندان یوکلو بیر دوه آیریلیب آرخادا قالیبمیش. همین دوه‌نین ده اوستونه بیر قورد گلیرمیش. زورناچی نه قدر پوفلییرسه زورنانین سسی ساربانا چاتمیر کی، اونو فکیردن آییرسین. قورد آز قالیبمیش کی، دوه‌نی حاقلاسین. نجف دلی بیر شکسته چکیر:

خابی غفلتده یاتیبسان،

اویان ساربان، دایان ساربان!

کاروانی قوردا آتیبسان

اویان ساربان، دایان ساربان!

آشیغین زیل سسی ساربانی دیکسیندیریب یوخودان آییلدیر. اولجه سس گلن طرفه، سونرا دا کاروانا باخیر. قورد آرتیق دوه‌نین اوستونه آتیلیبمیش. بو زمان گوله آچیلیر. تویدا اولان قاندال ناغی اوزاق مسافه‌دن نشان آلیب قوردو وورور. بئله‌جه، نجفین سسی ایله قاچاغین گوله‌سی کاروانی قورددان قورتاریر.

نجفین دؤورو و باش وئرن حادثه‌لر

نجف یالنیز آشیقلیقلا مشغول اولماییب. او، اطرافیندا باش وئرن اجتماعی-سیاسی پروسسلردن ده کناردا قالماییب. آشیغین یاخین قوهومو، یوز یاشیندا بئله گمراهلیغینی ایتیرمه‌ین ملک ننه صحبت ائدیردی کی، هله ۱۹۱۸-جی ایل ارمنی-مسلمان دعواسیندا نجف توتولمامیشدان قاباق اوغلانلاری شمی الدین و شمیستانلا بیرلیکده ارمنیلره قارشی ایگیدلیکله ووروشوردو. حتی دؤیوشلرین بیرینده قولوندان دا یارالانمیشدی. یاراسین داشکندلی لقمان سفر معالجه ائدیردی.

گؤزللییی، بوی-بوخونو، اؤلچویه گلمز آوازی ایله یاناشی الله آشیق نجفه غیری-عادی بیر استعداد دا وئریبمیش. او، باشینا گلجک احوالاتلاری اولجه‌دن یوخودا گؤرورموش. حیاتینین سونونون دا فاجعه ایله قورتاراجاغینی یوخودا گؤروب دانیشیرمیش. دئییلنلره گؤره هله اسدله آشیق علی‌عسگرین ائوینده شاگرد اولدوغو گونلرین بیرینده گئجه یاری اویانیب بیر آه چکیب، آغلاییر. آشیق اسد ده اویانیر. سوروشور کی، آی نجف نه اولوب، نیه آغلاییرسان. اوندا نجف یوخوسونو بئله سؤیلییر:

آمان الله نه یوخودو گؤرورم،

آچیلاجاق نه بلالار باشیما.

گؤرن کیمسم کؤچ ائیله‌دی دنیادان

تهمت قویدو ائل-اوبالار باشیما.

آشیق نجف ارمنیلر طرفیندن نئجه توتولدو؟

روس هوادارلارینین کمکی ایله سلاحلاناراق غربی آذربایجاندا قانلی قیرغینلار تؤردن ارمنیلر گؤیچه‌نی ده قان چاناغینا دؤندرمیشدیلر. ارمنیلرین آرامسیز هجوملاریندان قورتولماق اوچون آشیق نجف ده بوتون ائل-اوبا کیمی عمی‌سی اوغلانلاری ملا ابوذر و حسنقولو ایله بیرلیکده کلبجرین ایستی‌بولاق کندینه پناه آپاریرلار. بو زمان گؤیچه‌نین گونئی، یعنی گدبئیه، قازاخا یاخین کندلری (شیشقایا، کسمه‌ن، جیل، پمبک و سایر.) یئریندن ترپنمییبمیش. کسمنلی صمد آغا، شیشقایالی کور تانری‌وئردی (گؤزلری چپ اولدوغو اوچون بئله دئییرمیشلر. او، هم ده گؤیچه اوزره نیکولایین "اوچاستکوویسی" ایشلییرمیش) چالیشیرمیشلار کی، ارمنیلرله مسلمانلار آراسیندا باریشیق یاراتسینلار. بئله "باریشیق قوناقلیقلارینین" بیرینده، یعنی زود کندینده گؤیچه‌نی تالاییب دارماداغین ائد‌ن گنرال سلیکوون باشینی داشکندلی حاجی رحیم کسیر (سلیکوو اصلن آذربایجانین شکی رایونونون قاراباغلی کندیندن اولوب).

سلیکووون اؤلوموندن قاباق کور تانری‌وئردی آشیق نجفه سفارش گؤندریبمیش کی، نجف آرایا باریشیق قویولوب، کؤچونو قایتار گؤیچه‌یه. آشیق نجف ده عمیسی اوغلانلاری ایله بیرلیکده ایستی‌بولاقدان شیشقایایا دؤننده ارمنیلره اسیر دوشور. آشیق نجفین بؤیوک اوغلو شمی الدین، عمی‌سی اوغلانلاری ملا ابوذر و حسنقولو بیرتهر ارمنیلرین الیندن قورتولوب، قاچا بیلیرلر. سلیکووون اؤلدورولمه‌سیندن سونرا داها دا قودوزلاشان ارمنیلر کور تانیروئردینی ده، صمد آغانی دا اسیر گؤتورورلر. کندلری ایسه اودا قالاییرلار.

بعضی یازارلار سهوا صمد آغا، کور تانری‌وئردی و آشیق نجفین اؤلوملری آراسیندا هانسیسا علاقه آختاریرلار. حتی آشیق نجفین فاجعه‌لی اؤلومونو صمد آغایلا باغلاماغا چالیشانلار دا وار. آنجاق بونلار تماما یانلیشدیر. بئله کی، صمد آغا کور (ایندیکی کامو) تورمه‌سینه سالینمیشدی. تانری وئردینی ایسه اؤز مهتری ایله باسارکئچرین کهنه بازاریندا بیر-بیرلرینه اؤلدورتموشدولر. سونرادان صمد آغانین تورمه‌ده بیر ارمنی دیغاسینین اونا ووردوغو سیلله‌دن اوریی پارتلاییب اؤلموشدو. بو زمان و بوندان چوخ سونرا دا آشیق نجف یاشاییرمیش و ارمنیلر اؤز شنلیکلرینده اونو اوخودورموشلار. ائله نجفین او گونلرده یازدیغی شعرلر ده اونون دوستاق حیاتیندان خبر وئریر:

اسن یئللر بیر الله-ین عشقینه،

منیم ده عرضیمی وطنه یئتیر.

امیدیم، پناهیم، قبله‌گاهیمدی

ظلومون داشینی آتانا یئتیر.

و یاخود آروادی گلستانا یازدیغی-

نجفم، اوزونه قاپیلار باغلی،

طالعی قارانلیق، سینه‌سی داغلی.

ائل-اوبا حسرتلی، وطن سوراقلی

مهربانیم، شیرین جانم، هارداسان؟

بیر مقاما دا توخونماق ایستییریک. هله آشیق نجف توتولمامیش حاجی رحیم (سلیکووون باشین کسن) ائشیدیر کی، نجف کؤچونو شیشقایایا گتیریب، حاجی کرمین ائوینه ییغیلیبلار. حاجی رحیم اوغلو مهدیله اونا بئله بیر نامه گؤندریر:

نجف باغلانیبدی او بند، او بره

آماندی، الینی ائلیندن اوزمه.

قاییت، کلبجره آشیر کؤچونو

الله-ین آدینی دیلیندن اوزمه.

آشیق نجف ایسه حاجی رحیمه جواب وئریر کی، آرتیق ایش-ایشدن کئچیب. قاییتماغا امکان یوخدور. حاجی رحیمه بیر شعر ده گؤندریر:

حاجی گناهلاریم باغیشلانیلماز،

ائلدن آیری سالدی فتنه-فعل منی.

قضانین دریاسی گؤز اؤنونددی

آپاراجاق یامان داشقین، سئل منی.

باشقا بیر کؤورک شعرینده ایسه حاجی رحیمه بئله یازیر:

حاجی رحیم، سن اسده دگینن

منیم ده قیدیمه قالسین، آغلاسین.

آغیر مجلسلرده، سؤز ییغناغیندا

هردنبیر یادینا سالسین آغلاسین.

اعتراف ائدیم کی، من اؤزوم ده "آشیق نجف و گلستان" داستانیندا بعضی سهولره یول وئرمیشم. بئله کی حاجی رحیم عوضینه آشیق رحیم یازمیشام. بعضیلری ایسه حاجی رحیمی کالوایی رحیم کیمی گؤستریبلر. فاکتلار بیر داها گؤستریر کی، شعرلر حاجی رحیمه یازیلیب. همن شعرلر آشیق نجفین یانیندان قاییدارکن یولدا ارمنیلر طرفیندن وورولان حاجی رحیمین اوغلو مهدینین جیبیندن چیخیب.

تاریخده گؤرونممیش ارمنی "کشف"لری

تاریخده چوخ علمی کشفلر اولوب. آنجاق سن دئمه بیر کشف ده وارمیش. ارمنی وحشیلیینین ایجاد ائتدیی انسان اؤلدورمک کشفلری. بو واختا قدر آلمان فاشیستلرینین وحشیلییندن چوخ ائشیتمیشدیک. سونرادان معلوم اولدو کی، بونلارین چوخو سووت ایدئولوژی آپاراتینین اویدوردوغو یالانلار اولوب. خوجالی فاجعه‌سیندن سونرا بیر داها آنلادیم کی، یئر اوزونده ارمنی وحشی‌لییی ایله اؤلچویه‌گلجک ایکینجی بیر دهشت اولماییب. هم ده ارمنیلر انسانی اؤلدورمک اوچون ان آغلاسیغماز وحشی کشفلر ائدیبلر. انسانین بلینه قاینار سامووار باغلاماق، کؤرپه‌لری دمیر بورویا دولدوروب آغزینی قایناقلاماق، حامله قادینلارین قارنینی ییرتیب هله دنیایا گلمممیش کؤرپه‌لری سونگویه کئچیرمک، اؤلموش انسانین میتینی تحقیر ائتمک و سایر انسانین قانینی دوندوراجاق بوتون بو وحشی کشفلری ارمنیلر ائدیبلر و یاخشی اولاردی کی، گؤزلری کور، قولاغی کار اولان دنیا بو کشفلری نهایت ارمنیلرین آدینا سندلشدیریدی.

اوزون عذاب و اشگنجه‌لردن سونرا داشناکلار آشیق نجفی باسارکئچرین یاخینلیغینداکی چاخیرلی کندینین اراضی‌سینده‌کی گوللو تپه‌یه گتیریرلر. بورادان آشیق نجفین کندی داشکند ده آیدین گؤرونوردو. عمرون سونونون یئتیشدیینی گؤرن آشیق نجف اوزونو دوغما کندینه توتوب یانیقلی-یانیقلی اوخویور:

کؤنول قوشو اوچ، گئت وطن ائلینه،

منه او ائللردن بیر خبر گتیر.

یئتیر احوالیمی نر ایگیدلره

قاسمی، ضیادی بیرتهر گتیر.

گؤرسن ناله چکیر اوغولسوز آنا،

دگینن عمورو گئتدی بد-فنا.

قوی دشمن گوله‌سی دیمسین منه

ایچمه‌یه وطندن بیر زهر گتیر.

نجف بیلمیر هاردا قالدی گلستان،

شمی الدین، شمیستان، میکائیل، آسدان.

اسماعیل کؤرپیدی چیخامماز یاددان،

خدام، سن اوزونه خوش سحر گتیر.

نه آشیق نجفی گوله‌یله اؤلدوردولر، نه ده اسماعیلین اوزونه خوش سحر آچیلدی. نجفین اوغلانلاری شمیستانی، میکائیلی، آسدانی و اسماعیلی اسیر گؤتوروب یاخینلیقداکی "توستولو"-قیرخبولاق کندینده بیر داما سالمیشدیلار. اونلاری آتین قاباغینا سالیب آشیق نجفین یانینا گتیریردیلر. یولدا کؤرپه آسدان و اسمائیل ارمنی قان‌ایچنلرینین آتلارینین آیاقلاری آلتیندا قالاراق هلاک اولدولار. شمیستانلا میکائیلی ایسه گتیررک آشیق نجفین گؤزلری قارشیسیندا آیاق-باش دیری-دیری باسدیردیلار. بو دهشتلردن اوریی پارا-پارا اولان آشیق نجف یانا-یانا بو شعری دئییر:

تزه-تزه گؤز آچمیشیق دنیایا،

نه گون گؤردوک، دؤوران سوردوک، آی اوغول.

شوکور قیلدیق، باغبان اولدوق، باغ اکدیک،

خزان ووردو، هئچ نه دردیک، آی اوغول.

داها سونرا اوزونو ارمنی جلادی بولیانیکه توتوب دئییر:

سنی ده منی ده الله یارادیب،

گل باش ائندیر یارادانا بولیانیک.

وئرمه منه بو ظلومو، ذلتی،

باتماگینن ناحاق قانا بولیانیک.

سون آنلاریندا یئنه اوزونو وطنه ساری توتوب ناله چکیر:

خبر چاتسا، بو حالیما

یایلاقلارین گولو آغلار.

گؤزللرین، گؤیچکلرین

چین-چین اولان تلی آغلار.

بولیانیکین آروادی دا بورادا اولور. اریندن خواهش ائدیر کی، بو آشیغی اؤلدورمه‌سین. ارمنی جلادی ناقانینی چیخاریب آروادینا توشلاییر و ایچینده‌کی بوتون گوله‌لری آروادینین اوریینه بوشالدیر کی، نیه تورک آشیغینین خواهشینی ائدیر. نجف گؤرور کی، آرتیق خلاص یولو یوخدور، واختی چاتیب، اوزونو وطنه توتاراق بیر بایاتی چکیر:

ائل گلسین آن اوسته‌یم،

گئدیرم، کان اوسته‌یم.

نه چکیلمز درددی بو-

یارام یوخ، جان اوسته‌یم.

ارمنی جلادلاری آشیغین سازین الیندن آلیب سیندیراراق یانان سامووارا دولدورورلار. داها سونرا قاینایان ساموواری آشیق نجفین کوریینه باغلاییرلار. سونرا دا آشیغی سامووار کوریینده قورغوشونا توتورلار. خالقین بؤیوک صنعتکاری او زمانا قدر انسانلیغین بئله گؤرمدیی دهشتلی بیر عذابلا اؤلدورولور. بو حادثه ارمنی فاشیستلرینین خالقیمیزین باشینا گتیردیی مینلرله فاجعه‌لردن یالنیز بیریدیر.

اگر بئله بیر وحشیلییی تورکلر تؤرتسیدیلر، ارمنیلر بوتون دنیایا جار چکر، تورکلری بیابیر ائتمکدن اؤترو یوز یئرده هیکل قویار، عابده اوجالدار، داها هانسی حقالار قالمازدی کی، چیخارماسینلار. تأسفلر اولسون کی، فاجعه‌لریمیزدن چوخ دانیشساق دا، ندنسه جدی بیر ایش گؤرمه‌یه چالیشمیریق. مگر آشیق نجف کیمی بؤیوک بیر صنعتکارین هیکلینی قویماق، یاخود بو فاجعه‌یه بیر عابده یاراتماق اولمازدیمی؟ ان آزی ارمنی وحشیلیینی دنیایا گؤسترمک اوچون بونا چوخ احتیاج وار.