ایلک درس

دیلچیلیین دیل‌ده‌کی سسلرین یارانماسی، اینکیشافی و دیگر جهتلرینی اؤیره‌نن شعبه‌سینه فونتیکا دئییلیر. فونتیکا یونان منشأ‌لی سؤزدور، «فون» سس دمک‌دیر، «فونتیکا» ایسه سسه مخصوص تعلیم آنلاییشینی بیلدیریر. دئمه‌لی، «فونئتیکا» آنجاق دانیشیق سسلریندن بحث ائدیر.

دیلده‌کی هر بیر سس اینسانین ائشیتمه و دانیشیق عضولری واسطه‌سیله عمله گلیر. بونا گؤره ده سسین نئجه یاراندیغینی درک ائتمک اوچون دانیشیق عضولرینی بیلمک، اونلارین فعالیتی ایله تانیش اولماق زروریدیر.

دانیشیق عضولری

نیطق سسلرینین عمله گلمه‌سینده ایشتیراک ائد‌ن عضولره دانیشیق عضولری دئییلیر. بوتون دانیشیق عضولرینین جمعی «دانیشیق جیهازی» آدلانیر. سسلرین یارانماسیندا ۱۶ دانیشیق عضوو ایشتیراک ائدیر. بونلار آشاغی‌داکیلاردیر:

۱. بیین-عصب سیستمی

۲. آغ جیرلر

۳. برونشلار

۴. نفس بوروسو

۵. قیرتلاق (خیرتدک)

۶. سس تئللری

۷. اودلاق بوشلوغو

۸. بورون بوشلوغو

۹. آغیز بوشلوغو

۱۰. دیل

۱۱. دیشلر

۱۲. یوواقلار

۱۳. داماق

۱۴. دیلچک (داماق پرده‌سی)

۱۵. دوداقلار

۱۶. چنه‌لر (آلت و اوست)

دانیشیق سسلرینین عمله گلمه‌سین‌ده اینسانین ائشیتمه عضوو – قولاغین دا رولو وار. اینسانین دانیشیق عضولری تدریجا فورمالاشیب. اینسانین ائشیتمه عضوو تلفوظ اولونان سسلرین هر بیرینه عایید خصوصیت و علامتلری دیگریندن فرقلندیرمه‌یه ایمکان وئریر. بونا گؤره ده دیلده موختلیف سسلر عمله گلیر.

دیلده‌کی سسلرین عمله گلمه‌سینده دانیشیق عضولریندن بعضیلری متحریک، یاخود حرکت ائد‌ن بعضیلری ایسه غیری- متحریک، یاخود حرکت ائتمه‌یه‌ن عضولردیر. بو نقطه نظردن دانیشیق عضولری ۲ یئره بؤلونور. فعال و غیری-فعال عضولر.

فعال عضولر: دیل، دوداقلار، سس تئللری، آلت چنه، یومشاق داماق، دیلچک

ب. غیری-فعال: دیشلر، یوواقلار، سرت داماق، نفس بوروسو، آغجیرلر.

فونم:

دیلده سؤزو فرقلندیره‌ن سسه دونم دئییلیر. فونم نیطقین اساس و قوتلی سسلریدیر. سئل سؤزونون بیرینجی حرفینین یئرینه «ی»، «ب»، «ت» سسلرینی ایشلتسک، همین سؤزون معناسینین دییشدیینی، باشقا معنالی یئل، بئل، تئل سؤزلرینین عمله گلدیینی گؤرریک.

فونئتیک واحیدلر.

دیلین ان کیچیک واحدی فونتیک واحدلردیر. دیل‌ده‌کی هر بیر سؤزو هجا، یاخود هجالار، هجالاری ایسه سس و یا سسلر تشکیل ائدیر. بئش، شه-کیل، به-نؤو-شه هجالاردان، ب-ائ-ش، ش-ه-ک-ی-ل؛ ایسه سسلردن عبارت‌دیر.

منبع: آفاد قوربانوو. معاصر آذربایجان دیلی ادبی دیلی. ۱-جی جیلد (۲ جیلدده)، باکی – «علم و تحصیل» – ۲۰۱۰، ۴۵۲ سه.
نؤوبتی درس: سایت سسلر