آنا دیلیمیزین گراماتیکاسی
درس ۱- حرفلر

آذربایجان دیلین‌ده ۹ سایت و ۲۳ سامیت سس وار. سایتلر قالین و اینجه، دوداقلانان و دوداقلانمایان، قاپالی و آچیق، دیل اؤنو، دیل آرخاسی و دیل اورتاسی دئیه قروپلارا بؤلونور. کمییتلرینه (کمیت) گؤره ایسه عادی، اوزون و قیسا دئیه اوچ قروپا آیریلیر:

۱) قالین سایتلر: - آ، اوُ، او، ی--- a, u, o, ı

۲) اینجه سایتلر - ا، ائ، اؤ، او،ی ------ ə, e, ö, ü, i

۳) دوداق‌لانان سایتلر – اوُ، او، اؤ، او --- o, u, ö, ü

۴) دوداقلانمایان سایتلر – آ، ائ، ا، ی----a, e, ə, i, ı

۵) دیل اؤنو سایتلر - اؤ، ا، ائ، او--------- ö, ə, i,ü

۶) دیل اورتاسی سایت – ائ----e

۷) دیل آرخاسی سایتلر- آ، ای، او، اوُ----a, i, o, u
۸) قاپالی سایتلر – اوُ، او، ای، ----u, ü, ı, i
۹) آچیق سایتلر – او، اؤ، آ، ا، ائ----o, ö, a, ə, e
آذربایجان دیلین‌ده اوغوز قروپونا داخیل اولان تورک و قاقاوز دیللرینده، اکثر تورک دیللرینده اولمایان ا (ə) سایتی گئنیش یاییلمیشدیر.
آذربایجان دیلین‌ده ای سایتی سؤز اولین‌ده موشاهی‌ده اولونمور.
آذربایجان دیلین‌ده سامیتلر ده ایکی یئره بؤلونور: کار و جینگیلتی‌لی سامیتلر. جینگیلتی‌لی و کار سامیتلرین چوخو جوتلوک تشکیل ائدیر:

جینگیلتیلی سامیتلر:

[ب]( b)

[ج]( c)

[د] (d)

[گ] (g)

[غ]( ğ)

[ژ] (j)

[ق] (q)

[ل] (l)

[م] (m)

[ن] (n)

[ر] (r)

[و] (v)

[ی] (y)

[ز] (z)

کار سامیتلر:

[پ] (p )

[چ] ( ç)

[ت] ( t)

[ک] ( k)

[خ) [x)

[ه] (h)

[ش] (ş)

[ک`] ( `k)

[ف] (f)

[خ] (x)

[س] (s)

آذربایجان دیلین‌ده هئچ بیر تورک دیلین‌ده اولمایان کیپلشه‌ن دیلورتاسی، کار (ک) و جینگیلتی‌لی (گ) سامیتلری واردیر. عینی زامان‌دا سؤز اؤنونده ه سامیتینین محافظه‌سی ده خصوصی علامت کیمی قید اولونمالیدیر.

ی سامیتی سؤز اولین‌ده دیالئکت و شیوه‌لرده گئنیش یاییلسا دا، ادبی دیل‌ده دوشه ده بیلیر: اوزوک-یوزوک، اورک-یورک، اوز-یوز و س.
آذربایجان دیلینده غ سامیتی سؤز اولینده ایشلنمیر. بوندان باشقا، آذربایجان دیلی سامیتلرینین سؤز اورتاسیندا قوشالاشماسی حادثه‌سی ده (ساققال، آددیم، سککیز .) اوزونه مخصوص خصوصیت کیمی قئید ائدیلمه‌لیدیر.
بوتون تورک دیللرینه مخصوص اولان آهنگ قانونو آذربایجان دیلینده ده محافظه اولونور. بو قانون داها چوخ داماق آهنگینده قورونور. باشقا سؤزله، اینجه و قالین سایتلر بیر قایدا اولاراق بیر-بیرینی ایزلییر.
دیگر تورک دیللرینده اولدوغو کیمی، وورغو آذربایجان دیلینده ده دینامیک سجییه داشیییر. بونونلا بئله، بو دیللرده، ائلجه ده آذربایجان دیلینده وورغو، اساساً سؤزون سون هئجاسی اوزرینه دوشور. آذربایجان دیلینده بیر قروپ شکیلچی (اینکار، سوال، شرط، فعلی باغلاما شکیلچیلری) وورغو قبول ائتمیر.