آراز آراز خان آراز
سولطان آراز خان آراز
سنی گؤروم یاناسان
بیر دردیمی قان آراز

آراز در ادبیات فولکولوریک آذربایجان جایگاه ویژه‌ای دارد، نماد فراق و جدایی، نماد عظمت و شکوه ملت آذربایجان، نماد جریان زندگی و آگاهی، آرزوها، شجاعت و غیرت آذربایجانیان و... دانسته شده است. اما تردیدی نیست که هر جا نامی از «آراز» بر زبان و قلم جاری شده، حسرت و افسوس و شکایت هم با آن همراه بوده است.

نهم شهریور، سال‌روز مرگ شاعر و نویسنده‌ی آزادی‌خواه آذربایجان، خالق ماهی سیاه کوچولو، صمد بهرنگی بود که در سال ۱۳۴۷ در آراز غرق شد. «معلمِ شهید»ی که نسل پا به‌سن گذاشته‌ی آذربایجانی او را آموزگار و اسطوره‌ی مبارزه با بی‌سوادی و دیکتاتوری می‌شناسد. کتاب ماهی سیاه کوچولوی او مدت‌ها نقش بیانیه‌ی غیررسمی سازمان چریک‌های فدایی خلق ایران را ایفا می‌کرد.

مهم‌ترین نقش صمد بهرنگی، به‌رسمیت شناختن حق آموزش کودکان دور از مرکزی که به زبانی غیر از زبان فارسی سخن می‌گفتند، بود.

«آراز آراز، خان آراز» را عاشیق محمدعلی پرخواه به یاد این آموزگار پرآوازه سروده است.

آذربایجانین ملّی حرکتین مدنی مکتب کانالی