یئددی کیلسه موناستیر کومپلکسی - قاخ رایونوندا، لکیت کؤتوکلو کندی اراضی‌سینده، ایندی خالق آراسیندا «یئددی کیل سه» آدی ایله مشهور اولان محتشم آلبان موناستیر کومپلکسیدیر. «لکیت» جغرافی آدی قفقاز آلبانییاسیندا یاشامیش قدیم لک طایفاسینین آدیندان گؤتورولوب. کمپلکس‌ده میلاددان اوللره عایید دوققوز عابیدنین قالیقلاری واردیر.

Kult.az خبر وئریر کی، بو باره‌ده تاریخچی عالیم، دوسنت زائور علیئو معلومات وئریب.

او بیلدیریب کی، کمپلکسین تخمینی یاشی بللی دئییل، معمارلیق اوصلوبونا گؤره ۳-جو-۴-جو-جی عصر عابده‌لرینه بنزییر، ادعا ائدیلدیی کیمی، بشینجی، یاخود ۷-جی عصره عایید دئییل:

«قورولوشونا باخاندا بوردا خریستیان معبدی اولسا دا، تیکیلیلرین اوزرینده تنقری‌چیلیک و تورک ناخیش سیستملری المنتلرینه راست گلمک اولار. چوخ حیف کی، داغیلدیغی اوچون یازیلاری اوخوماق اولمور.

معمارلیق دیلی ایله دئسک، ائرکن موناستیر آنسامبیللاریندان بیری حساب اولونان بو عابده‌لرین ترکیبینه اوچ‌نفلی و خاچواری-گونبزلی معبدلر، همچینین بئش عدد کیچیک کیلسه-صومعه داخیلدیر.

آذربایجانین دینی معمارلیق عابده‌لری ایچریسین‌ده یئددی کیلسه کومپلکسی اؤزونون گؤزل پلانلاشدیرماسینین یگانلیینه گؤره فرقلنیر. کومپلکس تاریخی آذربایجان اراضی‌سین‌ده - قفقاز آلبانییاسینین ان قدیم مناستیر کومپلکسریندن بیریدیر.

کومپلکسه عمومیلکده دوققوز عابده داخیلدیر کی، اونلاردان دا یئددیسی کیلسه‌لر و اونلارا بیتیشیک اولان راهیبلرین و قوناقلارین یاشاماسی اوچون بینالار، زنگ قوله‌سی، هوندور کشیکچی قوله‌سی و کومپلئک‌سین تهلوکسیزلیینی تعمین ائتمک مقصدیله چکیلمیش محکم قالا دیوارلاریدیر. کومپلکسه داخیل اولان کیلسه‌لردن یالنیز باش کیلسه بیر قدر بؤیوکدور و اوچ نفلی‌دیر. دیگر آلتی کیلسه ایسه بیر نفلی کیچیک کیلسه‌لردیر. کیلسه بینالارینین هامیسی بازیلیکا فورماسیندا اینشا ائدیلمیشدیر.

اساس کیلسه بیناسی دا داخیل اولماقلا، کومپلکسین بوتون بینالاری چای، اهنگ داشلاری و اهنگ محلولو قاتیشیغی ایله اینشا ائدیلیب. کیلسه‌لرین هامیسی بینانین جنوبوندا و شیمالیندا جوت یئرلشدیریلمیش ائنسیز و اوزونسوو پنجره‌لر واسیتسیله ایشیقلاندیریلیب. لاکین سونراکی دؤورده نامعلوم سبب‌دن بوتون کیلسه‌لرین شیمال‌داکی پنجره‌لری قاپادیلیب.

دئمک اولار کی، بو قدیم معبدین یاخین آنالوقلاری قوم بازیلیکاسی، آغ اوغلان مناستیرینین اساس بازیلیکاسی و خوداونگ موناستیردیر.

آذربایجانی روسلار ایشغال ائد‌ندن سونرا بورادا قیزیل آختارانلاردان توتموش آرخیولوقللارا قدر اونلارلا آدام گلیب آراشدیرما ائدیب. قازینتیلارین ان مهم نتیجه‌سی ایسه بؤیوک بیر داش اوزرینده یازیلمیش کیتابه‌نین تاپیلماسی اولوب. لاکین بوتون بو تاپینتیلار، کیتابه ده داخیل اولماقلا، تدقیقاتا و علمی دؤورییه‌یه جلب ائدیلممیش معمالی شکیلده اؤلکه‌دن چیخاریلاراق آپاریلیب. بو گون ده همین کیتابه‌ده نلردن بحث ائدیلمه‌سی و دیگر تاپینتیلار حاقین‌دا هئچ نه معلوم دئییل.

۱۹۸۹-جو ایلده معبدلره باکیدان گلن خصوصی آداملار خیلی قیزیل چیخاردیب آپاریبلار. ۹۰-جی ایللرده ایسه بورادا گرجستان‌دان گلن حربچیلر آختاریش آپاریب، خیلی اشیالار گؤتوره‌ندن سونرا پارتلادیب گئدیبلر.

یاشلی آداملارین دئدیینه گؤره، بو عابده باره‌ده قدیم افسانه وار. مبدله باغلی افسانه‌یه گؤره، مناستیر کوملئکسین‌ده عبادت ائد‌ن راهیبلر واختیله آتیلانین دؤرد نوه‌سینی رومالیلاردان قورویوب ساخلاییبلار. دیگر بیر افسانه‌یه گؤره ایسه آتیلانین دؤرد نوه‌سی اؤلوموندن سونرا کومپلکسین اراضی‌سینده دفن ائدیلیب و کیلسه‌لر اونلارین خاطره‌سینی ابدیلشدیرمک اوچون اینشا ائدیلیب. لاکین بو افسانه‌لرین حقیقت اولدوغونو تصدیقله‌یه‌ن هئچ بیر یازیلی منبع یوخدور».

عالیم قید ائدیب کی، بو دایروی معبدین یاخینلیغیندا ائرکن اورتا عصرلره عایید اولان حمام کومپلکسی بوتؤو بیر شهر معمارلیغی گؤرونمکده‌دیر:

«هکتارلارلا اولان اراضی‌ده سانکی قدیم رومایا، آفینایا گیردییمیز تاغلی قاپیلارلا مشایعت اولونان نهنگ گیریش قاپیسی، قالا دیوارلاری گؤرونمکده‌دیر.

سرعتله داغیلماغا باشلایان معبد حاضردا قزالی وضعیتده‌دیر. قاخ اجرا حاکمیتی، مدنیت ناظرلیگی و اونا داخیل اولان قوروملار بو یئری گؤرمزدن گلیرلر. حالبوکی بورانی برپا ائدیب، دونیانین مختلیف اؤلکه‌لریندن مینلرله توریست گتیره بیلریک. عینی زاماندا دونیایا بوردا قدیم بیر خالق اولان آذربایجانلیلارین مدنیتینین نئجه محتشم اولماسینی ثبوت ائده بیلریک. بو تکجه قاخین، آذربایجانین، قفقازین دئییل، بوتون دونیا خالقلارینین مدنی ارثی‌دیر کی، بیز اونو دونیایا قایتارمالیییق، دونیایا یئنی‌دن تقدیم ائتملیگیک».