ماتئناداران و یا مئسروپ ماشتوتس آدینا ایروان الیازمالار و سندلرین قورونما و تدریس مرکزین‌ده آذربایجانلا باغلی دوز ۸ مینه یاخین سند، الیازما، نادیر کیتاب، خریته، خالچا، اشیا، کیتابه و دیگر بو اؤلکه‌دن آپاریلان ثروت ساخلانیلیر. ۲۰۱۴-جو ایلده ایسه آمریکادا بیر ایش آدامی باکیدان آلینان شکی-شروان خالچاچیلیق مکتبینه عایید اولان ۳ عصرلیک خالچانی ساتیشا چیخارمیش، آمریکا ارمنیلری طرفین‌دن ۱۰۰ مین دلاردان چوخ قیمته آلیناراق ماتئنداراندا هدییه ائدیلمیش‌دیر.

Kult.az خبر وئریر کی، بو سؤزلری تاریخ‌چی عالیم، دوسنت زاور علیئو قید ائدیب.

او بیلدیریب کی، شکیلده گؤردویونوز کیتاب (آشاغیدا تقدیم ائدیلیر – رئد.) ۱۹۳۹-جو ایلده ایروان‌دا چاپ ائدیلیب:

«کیتاب ماتنداراندا ایشله‌یه‌ن بیر گروپ شخص طرفیندن توروسیان آدلی عالیمین رداکته‌سی ایله حاضیرلانیب. سونرادان بو کیتاب ساتیش‌دان و بوتون کیتابخانالاردان ییغیشدیریلیب.

اما گورجوستان‌دا آرخیوده او زامان بونون صورتینی ساخلایا بیلیبلر. بو کیتابین صورتینی تام الده ائتمیشم. چوخ ماراق‌لی فاکتلار و معلوماتلار وار. ایلک اولاراق آذربایجان تاریخی و تورک دیلی ایله باغلی فاکتلاری ائرمه‌نیلر اؤزلری کیتاب‌دا بو جور اعتراف ائدیبلر:

«ماتنداران‌دا آذربایجان ادبیاتی و تاریخینه عایید قیمتلی تاریخی سندلر ساخلانیلیر. کئچن ایل ماتنداران‌دا آلبان الیفباسی تاپیلمیشدیر. اونو ایلک دفعه ماررا آدینا اونیورسیتتین پروفسورو شانیدزه و دوسنت آبولادزه آشکار ائدیب، درج ائدیبلر. بو الیفبا آذربایجان تاریخی و ادبیاتی اوچون میثیل‌سیز اهمیت داشیییر. بو یئنی الیازمالار، بیزه چاتان و هر آددیم‌دا راستیمیزا چیخان فاکتلار ثبوت ائدیر کی، آذربایجان خالقی جنوبی قفقازین مدنی دیرلرینین یارادیلماسیندا آکتیو ایشتیراکچی اولوبدور.

ماتنداران‌دا آذربایجان تاریخینه عایید چوخ قیمتلی یازیلار وار. تورک دیلینده یازیلان شعیرلر و الیازمالار آذربایجان تاریخینه عاییددیر، هئچ بیری اؤیرنیلمه‌ییب».

بو، قیسا ترجمه‌دیر و اوریژینالی سندده روس دیلینده اوخویا بیلرسیز. بو فاکت گؤستریر کی، ارمنی عالیملری ماتنداراندا ساخلانیلان آلبان الیفباسینین آذربایجانا عایید اولدوقلارینی تصدیق ائدیرلر و اونون تورک دیلینده اولماسینی دا ثبوت ائدیرلر. بو گون دونیایا ارمنی الیفباسی کیمی گؤستریلن آلبان الیفباسی اصلین‌ده ساختادیر و اصل آلبان الیفباسی تورک دیلین‌ده حاضردا ماتنداران‌دا گیزلی قوتولاردا ساخلانیلیر و اوزه چیخاریلمیر»