۴۴ گونلوک محاربه‌دن سونرا آزاد ائدیلن تورپاقلاریمیزدا ارمنیلرین آذربایجان تاریخینین بوتون دؤورلرینه عایید عابده‌لری و مدنی دیرلری محو ائتمه‌سینین بیر داها شاهدی اولدوق، گؤزوموزله گؤردوک. نینکی اسلام-تورک عابده‌لری، آلبان (آغوان) دؤورونه عایید بوتون عابده‌لری ارمنیلشدیرمه‌یه جهد فاکتلاری اوزه چیخدی، ارمنیلشدیرمه‌یه نایل اولمادیقلارینی ایسه یا داغیدیبلار، یا دا نظارتسیز قویوب، ایچین‌ده مین اویونلاردان چیخیبلار. ایندی ایسه دونیا مئدیاسیندا یالان‌دان های-کوی قالدیریرلار کی، آذربایجان‌لیلار «ارمنی کیلسه‌لری»نی داغیدیر.

Kult.az خبر وئریر کی، بو باره‌ده تاریخ‌چی عالیم، دوسنت زاور علیئو قید ائدیب.

او بیلدیریب کی، آلبان دؤورونه عایید بوتون تاریخی یازیلار و منبع‌لر ائله عابده‌لرین اؤزونده‌دیر:

«ارمنیلر ادعا ائدیرلر کی، گویا قاراباغدا اولان کیلسه‌لر «اونلارا عاییددیر». بس، اؤزلرینی «ایلک خریستیان» حساب ائد‌ن ارمنیلر توغ کندینده اولان بو قدیم قتیچاوانک کیلسه‌سینی نیه بو گونه سالیبلار؟ مگر خریستیان دینینین «ایلک داشیییجسی» اولان «خالق» بئله ائده بیلردیمی؟

چونکی بو کیلسه‌نین آلبان (آغوان) دؤورونه عایید اولماقلا یاناشی، فرسکاسی، معمارلیق اصلوبو، اوزرینده اولموش یازیلار، خاچ نومونه‌لری و شاعرلرین تورکلره مخصوص اولدوغونو بیلیرلر. دییشمک گوجونده اولمادیقلاری اوچون اونو بو گونه سالیبلار.

بو کیلسه‌نین گویا ۱۳-جو عصره اولدوغونو ادعا ائدیرلر. آخی، ۱۳-جو عصرده بو رگیون‌دا تورک دولتلری، تورک خالقی و ان اساسی دا ایسلام دینی وار ایدی. بئله بیر دؤورده، بئله بیر محیط‌ده بو جور کیلسه‌نی بوردا یاشامایان ارمنیلر نئجه تیکه بیلردی؟»

عالیم بیلدیریب کی، ۹-جو عصردن قایناقلاردا «توغ پیری» کیمی آدی کئچه‌ن قتیچاوانک کیلسه‌سینین معمارلیق اصلوبو خوداونگ، کیش و یئددی کیلسه آلبان عابده‌لری ایله عینیلیک تشکیل ائدیر:

«عینی اصلوب، عینی فرئسکا، عینی جور تیکیلیش، عینی جور محراب، عینی جور یازیلار…

۲۰۱۷-جی ایلده قوندارما رژیم بو کیل‌سه اطرافیندا آرخیولوژی قازینتیلار آپاریب. نتیجه ارمنیلر اوچون شوک ایدی. اوزه چیخان بوتون یازیلار، دامغا و سیمووللار، ایشاره‌لر آغوان-تورک مدنیتینه عایید ایدی.

آرخیولوژی قازینتیلار زامانی معلوم اولدو کی، کیلسه‌نین سوویت دؤورونده داشلا تیکیلمیش، سونرا ایسه سمنت-قوم سوواغی ایله اؤرتولموش باشقا بیر گیریشی وار. سؤکولندن سونرا معلوم اولوب کی، گیریش تاغلی اولوب. کیلسه‌نین شمال دیواری و حیطی تورپاق قالا ایله اؤرتولموش‌دور. ۲۰-دن چوخ مزار داشی آشکار ائدیلمیش‌دیر، هامی‌سی یاخشی وضعیتده‌دیر و گؤرونن اورنامنتلر تورک مدنیتینین بیر پارچاسی ایدی.

بو معلومات ایروانا وئریلیر و اوندان سونرا آرخیولوژی مادی نمونه، قبیر و یازیلار، کیلسه گؤردویونوز وضعیته سالینیر.
قتیچاوانک کیلسه‌سینین تاریخی تام دقیق اولماسا دا، مئمارلیق خصوصیتلرینه گؤره ائرامیزین ۲-۳ عصرینه عاییددیر. کیل‌سه اؤلچوسو ۱۳*۲۲ متر اولان بازیلیکادیر. او، دوزبوجاقلی فورمایا مالیکدیر، تونوزو دؤرد دیرکله دستک‌لنیر. دیوارلارین هؤرگو ایشینده هم یونما، هم ده یاریمیونما بلوکلاردان ایستیفاده ائدیلمیش‌دیر. صرف آلبان معمارلیغینا عاییددیر. عینی زامان‌دا تورک نفسی ایله تیکیلیب. اوزرین‌ده همچینین تنقریچیک اورنامنتلری ده اولوب.

کیلسه عینی زامان‌دا بیر مدافعه قالاسی رولونو اویناییب. چونکی اونون بیر طرفی داش قایایا سؤیکنیب.

۱۱۳۶-جی ایلده زلزله نتیجه‌سین‌ده کیلسه داغیلیر، ایکی یئره بؤلونور. ۱۳-جو عصرده یئنی‌دن برپا ائدیلیر، اما معمارلیق اوسلوبو ختالی اولور. ۱۷۳۶-جی ایلده قاراباغ ملیکلری بورانی یئنی‌دن تمیر ائدیرلر. روسییانین ایشغالیندان سونرا، دیگر آلبان عابدلری کیمی، بورا کؤچورولن ارمنیلر طرفین‌دن کیلسه‌نین منیمسنیلمه‌سی باش وئریر.

سوویت ایشغالی دؤورونده بورا مدنیت مرکزی اولور. ارمنی ایشغالی دؤورونده ایسه گؤردویونوز شکیله سالینیر».