Kult.az «گونئی آذربایجانی تانییاق» لاییحهسی چرچیوهسینده زنجان ایالتینین سلطانییه محلی حاقدا معلوماتی تقدیم ائدیر:
جغرافی مؤقعیی و اینضیباطی بؤلگوسو
زنجان ایالتینین تاریخی یئرلریندن اولان سلطانییه محلی ۲۰۱۳-جو ایلده شهر ایستاتوسو آلیب. بؤلگه ۹۴۰ kv.km اراضی ایله دنیز سوییهسیندن ۱۸۸۰ متره یوکسکلیکده، ایالت مرکزی زنجان شهرینین ۴۷ کیلومتر شرقینده یئرلشیر. یان بولاق و آغداغ داغلاری سلطانییه شهرینین شمال و جنوبوندا قرار توتوب.
اهالیسی، آدینین اتیمولوگییاسی، اینانجی
۲۰۱۶-جی ایلین ایستاتیستیکاسینا گؤره، بؤلگه اهالیسینین سایی تخمیناً ۳۰ مین نفردیر. اهالینین اکثریتینی آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیر و آذربایجان تورکجهسینده دانیشیرلار.
تاریخی قایناقلارا و آسور پادشاهلاریندان قالان کیتابهلره اساساً،میلاددان اول ۸-جی یوزیللیکده بورادا دؤیوشکن ساکارتی طایفاسی یاشاییب. سلطانییه میدییا دؤورونده «آردیبا» آدلانیب، پارفییالیلار ایسه اونا اؤزلرینین ایلک حاکملرینین آدی ایله «آرساس» دئییبلر.
سونرالار داغیلاراق یوخا چیخان شهر ایکینجی دفعه ائلخانیلر دؤورونده یئنیدن اینشا ائدیلیب. تاریخی قایناقلارا گؤره، ائلخانیلر تبریزی پایتخت سئچدیکدن سونرا گئنیش، یاشیل سلطانییه دوزنلیینی اؤزلرینین یایلاغی و اوو یئری ائدیبلر. بونا گؤره ده سلطانییه «قونقور اولانگ» (قیرغی اوولاغی) آدی ایله تانینیب. سلطانییهنین تیکیلیشینده و یئنی محلهلرین سالینماسیندا خوجا فضل اللاه و چلبی اوغلونون بؤیوک خیدمتلری اولوب. حاضردا چلبی اوغلونون مقبرهسی ده بورادا یئرلشیر و بؤلگهنین تاریخی عابدهلریندن حساب ائدیلیر.
تیمور ساراییندا اولان کاستیلییا سفیری کلاویخیو ۱۴۰۴-جو ایلده سلطانییهنی زیارتی زامانی شهر حاقیندا یازیر:
«ایون آیینین ۲۶-دا گونورتادان سونرا بؤیوک سولتانییه شهرینه چاتدیق. بورادا میرانشاه بیزی گؤزلییردی. سلطانییه شهری گئنیش بیر دوزهنلیکده یئرلشیر. شهرین اورتاسیندا داشدان تیکیلمیش و چوخسایلی بورجلری اولان محتشم سارای مؤوجوددور. بو بورجلرین هر بیرینده بیر توپ یئرلشدیریلیب. سلطانییه بؤیوک شهر اولسا دا، تبریز بویدا دئییل».
صفویلر دؤورونده شهرین اوولکی اهمیتی آزالسا دا، تبریزله صفوی شاهلارینین یایلاقلاری آراسیندا یئرلشمهسینه و مهم دایاناجاق یئرلریندن بیری اولماسینا گؤره اهمیت داشیییب.
۱۷-جی عصرین بیرینجی یاریسیندا سلطانییهیه سفر ائدن آوروپالی سیاح آدام اولیاریوس اؤز خاطرهلرینده شهرین محتشم بینالاری، بورجلری و هوندور سارایلارینا گؤره اوزاقدان داها والهائدیجی گؤروندویونو یازیر.
۱۸۳۷-جی ایلده باش وئرن زلزله زامانی سلطانییه شهری و اونون بیر چوخ تاریخی عابدهلری، بؤیوک سارایلاری دئمک اولار کی، تمامیله داغیلیب. بوندان باشقا، قاجارلارلا روسییا آراسینداکی ساواش دؤنهمینده فتحعلی شاه سولطانییهنی اؤزونون حربی قرارگاهی سئچیر. بو دا شهرین داها چوخ داغینتییا معروض قالماسینا سبب اولور.همین دؤورده فتحعلی شاه سولطانییهنین یاخینلیغیندا اؤزونه یئنی ایقامتگاه تیکدیرمک اوچون اولجایتو خدابنده توربهسینی سؤکدورهرک، اونون ماتریاللاریندان ایستیفاده ائدیلمهسینه گؤستریش وئریب کی، بو دا عابیدنین جدی ضرر گؤرمهسی ایله نتیجلنیب.
اقتصادیاتی، مشغوللوغو
۳۳ کندی اولان و صنایع باخیمیندان اینکیشاف ائتمهیهن سلطانییهده اهالینین اساس مشغوللوغو اکینچیلیک، حیواندارلیق و ال ایشلری صنایعسیدیر. شهر مهم تاریخی عابدهلرینه گؤره ده زنجان توریزمینین مرکزینده یئرلشیر. بوندان علاوه، سلطانییه اؤلکهنین شمال-غربینده (تهران-زنجان-بازرگان یولوندان دؤرد کیلومتر مسافهده) بینالخالق ترانزیت یولونون مارشروتو اوزرینده اولدوغونا گؤره خصوصی ایستراتژی مؤقعیه مالیکدیر.
بورادا خصوصیله اهمیتلی تاریخی عابدهلرین، او جملهدن، یونسکو-نون بینالخالق مدنی ارث سیاهیسینا سالینان، دونیانین کرپیجدن تیکیلن ان بؤیوک گونبزی - سلطانییه گونبزینین یئرلشمهسی داخلی و خاریجی توریستلرین دقتینی جلب ائدیر. بو ایسه بؤلگه اهالیسینین توریزم سکتوروندان، رستوران، هتل و دیگر ساحهلردن گلیر الده ائتمهلرینه سبب اولوب.
طبیعتی، گزمهلی-گؤرمهلی یئرلری و تاریخی عابدهلری
- اولجایتو خودابنده توربهسی (سلطانییه گونبزی)
بؤلگهنین ان مشهور تاریخی عابدهسی اولجایتو خودابنده توربهسی ماراقلی قورولوشونا گؤره آذربایجانین اورتا عصر معمارلیغیندا چوخ مهم اهمیته مالیکدیر. توربه ۱۴-جو عصره عایید نادیر آذربایجان معمارلیق عابدهسی حساب ائدیلیر.
تدقیقاتچیلار توربهنین اساس گونبزینین اطرافیندا یئرلشهن، بیر نؤو کونترفورس وظیفهسینی داشییان مینارشکیللی قورغولاری، ائلجه ده مرکزی گونبزین ایکیقات قورولوشونو دقتله اؤیرنیبلر. سونرالار ایتالییادا اینتیباه دؤورونده تصادف ائتدییمیز بو قورولوش بعضی تدقیقاتچیلارین، خصوصاً، او.شیرازینین دئدیینه گؤره، محض اولجایتو خودابهنده مقبرهسی ایله علاقداردیر. اولجایتو خودابنده مقبرهسی ایله مرودهکی سلطان سنجر توربهسینین کومپوزیسییا قورولوشو و عمومی دکوراتیو حلی تمامیله فرقلی اولسا دا، منشأ اعتباریله اونلار آراسیندا معین علاقه وار. اولجایتو خودابنده توربهسینین داخلی بزکلرینده گجدن اویما و کاشی ایله اؤرتولموش سون درجه زنگین تصویرلری اولان اورنامنت قورولوشو دقتی جلب ائدیر.
توربهنین سککیزوجهلی کورپوسو ثمرهلی ایشیق-کؤلگه اویونو یارادان چوخمرتبهلی ایستالاکتیت کارنیزله تماملانیب، تملی ایسه آچیق اوخواری سیرا تاغلارلا احاطهلنیب. اونون کونجلری گونبزین حجمینی چالارلاندیران، اؤنجه فیروزیی کاشی ایله زنگین شکیلده بزدیلمیش بیتکین مینارهلرله قاباردیلیب. اولجایتو توربهسی یاخین شرق اؤلکهلرینین گونبزلی توربهلری آراسیندا اؤنملی یئر توتور.
تاغبند قورمانین ان مهم ناعیلیتلریندن بیری اولجایتو خودابنده گونبزیدیر. اونون کونستروکسییا حلینده قوتیکا اوصلوبونو خاطیرلادان گنبد سرخ و مؤمنه خاتون توربهلری کونستروکسییالاریندا قیده آلینان خصوصیتلر نظره چارپیر.
سلطانییه گونبزی ۶ یانوار ۱۹۳۲-جی ایلده ۱۶۶ قیدیات نمرهسی ایله ایرانین میللی اثرلر سیاهیسینا سالینیب و ۱۵ ایول ۲۰۰۵-جی ایلده ایسه یونسکو-نون دونیا ارث سیاهیسیندا قیده آلینیب.
- داشکسن معبدی
یاخود اژداها معبدی ده آدلاندیریلان، سلطانییه شهریندن تقریباً ۱۵ کیلومتر جنوب-شرقده، ویر کندینین کناریندا یئرلشن قایا-تیکیلیدیر. داشکسن داش معبدی الخانیلر دؤورونه عاییددیر.
- چلبی اوغلو توربهسی
توربه سلطانییهدن بئش یوز متر جنوب-غربده، سلطانییه-خدابنده یولونون اوستونده یئرلشیر. بعضی آرخیولوقلار و تدقیقاتچیلار بو کومپلکسین مؤلانا رومینین موریدلریندن اولان سلطان چلبییه عایید اولدوغونو دئییرلر.
- شاه بولاغی
قاینار بولاق اولان «شاه بولاغی» سلطانییهنین ۹ کیلومترلیینده یئرلشیر و بؤلگهنین ان گؤرمهلی یئرلریندن بیری ساییلیر.
- ویر کندی
بؤلگهنین قدیم و تاریخی کندلریندن بیریدیر. گئریده قالان تاریخی عابدهلر بو کندین کئچمیشده مهم و دیقتهلاییق مؤقعیه مالیک اولدوغونو گؤستریر. کند جنوب-شرقدن کونگ داره داغی، جنوب-غربدن ایسه ساری داش داغی ایله همسرحددیر. سلطانییهنین مشهور یئرلریندن بیری اولان بو کند دنیز سوییهسیندن ۱۹۲۵ متر یوکسکلیکده یئرلشیر. داشکسن معبی ده کندین یاخینلیغیندادیر.
- نور تپهسی
پارفییا دؤورونه عایید اولدوغو بیلدیریلهن تپهده تیکیلیلر، قالا قالیقلاری و کورگانلار آشکار ائدیلیب. سون آرخیولوژی فعالیتلرده ۱.۸ هکتار اراضینی احاطه ائدن نور تپهسینده ائرامیزدان اول ۴-جو مینیللیین اوللرینه عایید ائدیلن قدیم یاشاییش مسکنلرینین علامتلری آشکارلانیب.
تپهدن الده ائدیلن ساخسی قابلار بورادا ائرادان اول یاشاییش مسکهنلرینین مؤوجودلوغونو گؤستریر.
بونونلا یاناشی، بورادا نهنگ اون ایکی بوجاقلی بینانین بونؤورهسی تاپیلیب کی، بو دا اولجایتونون مزاری کیمی قوببهلی قولهدیر. بورادا دهلیزلر، پیللکهنلر، بزک اشیالاری و گونبز قالیقلاری آشکارلانیب. داغیلمیش معمارلیق اثرینین اولجایتونون بؤیوک قارداشی قازان خانین توربهسی اولدوغو احتیمال اولونور.
- قارابولاق کاروانسارایی
حاضردا دئمک اولار کی، تمامیله داغیلمیش کاروانسارایین پارفییا دؤورونده اینشا ائدیلدیی بیلدیریلیر.
- ملا حسن کاشی توربهسی
توربه ۱۴-جو عصر آذربایجان عاریفلریندن اولان ملا حسن کاشینین مقبرهسیدیر. شاه تهماسیب طرفیندن تیکدیریلن عابده قاجارلار دؤنهمینده یئنیدن قورولوب.
- سالار حمامی
قاجارلار دؤورونده اینشا ائدیلهن حمام اولجایتو توربهسینین یانیندا یئرلشیر. حمام اونو اینشا ائتدیرهن سیفعلی خان کلنترین (سالار خان) آدینی داشیییر.
- سلطانییه ال ایشلری صنایعسی بازاری
اؤز نؤوونده ایراندا ان بؤیوک بازارلاردان ساییلان ال ایشلری صنایعسی بازاری سلطانییه گونبزینین یانیندا یئرلشیر. بورادا بؤلگهنین ال ایشلری صنایعسی نمونهلری سرگیلنیر.
همچینین، سلطانییهده حسار، خان سارایی، مکتبخانا، حکیمخانا، قوناقخانا، بیلر ائوی، خانگاه، کیتابخانا، یاسا ائوی، دیوانخانا، جمعه مسجدی کیمی تاریخی عابدهلر مؤوجوددور.
بونلاردان بعضیلری گونوموزه گلیب چیخسا دا، بیر چوخو داغیدیلیب و یا تمامیله یوخ اولماق اوزرهدیر.
