فارس دیلیندن آلینما اؤن وسون قوشمالار واسطه سیله دوزه لن صفتلر.

عصرلر بویو مدنی علاقه لر و واحد حیات سبب اولموشدور کی، فارس دیلینین بیر سیرا صفت دوزلدن اؤن قوشما و سون قوشمالاری دیلیمیزه کئچمیش و دوزلتمه صفتلرین یارانماسیندا اشتراک ائتمیشدیر. بو اؤن و سون قوشمالارین فعالیت دایره لری عمومیتله محدود و فرقلی اولسادا، معاصیر ادبی دیلیمیزده ایشلنمکده دیر. بونلارین ان مهملری آشاقیداکیلاردان عبارتدیر.

١. اؤن قوشمالار:

بی- دیلیمیزین صفت دوزلدن "سیز" شکیلچیسی معناسیندادیر، اؤزوده اساسا فارس دیلیندن آلینمیش سؤزلرده ایشلنیر. مثلا: بیکار، بی حال، بی کئف.. بوتون بو سؤزلر دانیشیق دیلینده ایشلننده اؤن قوشمانین "ی" سسی "ئ " کیمی تلفظ اولونور.

نا- بو اون قوشما واسطه سیله اساسا فارس دیلیندن اولدوغو کیمی، منفی مضمونا مالیک صفتلر دوزلیر. مثلا: نامرد، ناخوش، نا امید، نالایق، نادان..

با- بو قوشما دیلیمیزین "لی" شکیلچیسیله دوزه لن صفتلر معناسینی وئریرو نادر فارس سؤزلرینده ایشلنیر. مثلا: بامزه

٢. سون قوشمالار:

بو شکیلچیلر اساسا فارس و عرب سؤزلریندن صفت دوزلدیر. بونلارین مهملری بونلاردیر:

دار- فارسجا داشتن فعلینین کؤکو اولان بو شکیلچیله مالکیت مضمونلو صفتلر دوزلیر. مثلا: ائودار، دیندار، حکمدار، ملکدار..

کار- فارس دیلینده "ایش" معناسیندا اولان بو سؤز فارس دیلینده شکیلچی رولونو اوینایاراق صفت عمله گتیریر. مثلا: داواکار، طلبکار..

باز- بو شکیلچیله بیر ایشی چوخ گؤرن معناسینی بیلدیرن صفت یارانیر. مثلا: کلکباز، قوهومباز...

عرب دیلیندن آلینما اؤن وسون قوشمالار واسطه سیله دوزه لن صفتلر.

اسلام دینی سبب اولموشدور کی، عصرلر بویو خلقیمیز عرب ملتی، دیلی، ادبیاتی و مدنیتی ایله یاخین اولوب اونون بعضی اؤن و سون قوشمالاریندان محدود کلمه لرده استفاده ائتسین. عربجه اولان بو اؤن و سون قوشمالاراساسا عرب کلمه لریله ایشلنیر و صفت دوزلدیر.

اؤن قوشما

لا- بو اؤن قوشما نفی معناسی اولان صفتلر دوزلدیر. مثلا: لاقید..

سون قوشما.

ی- یالنیز عربسؤزلریندن و عرب دیلینده ایشلندییی شکیلده صفتلر دوزلدیر. بو شکیلچی نسبتا فعالدیر و آوروپا سؤزلریندن ده صفت دوزلدیر. مثلا: ظاهری، باطینی، علمی، طبیعی، فیزیکی، تئخنیکی...

وی- بو شکیلچی اساسا عرب سؤزلریندن صفت عمله گتیریر. مثلا: کیمیوی، معنوی، دنیاوی، کوتلوی.

روس و باشقا آوروپا دیللریندن دیلیمیزه کئچمیش اؤن وسون قوشمالارلا دوزه لن صفتلر.

سون ایکی عصردن بری، بوتون آسیا حلقلری کیمی، خالقیمیز دا آوروپا خالقلاری ایله مدنی شرایطده یاشادیغی اوچون، بیر سیرا آوروپا دیللرینین اؤن سون قوشمالاری دیلیمیزه کئچیب، معین صفتلر دوزلتمکده اشتراک ائدیر. قئد اولونمالیدیر کی، بو شکیلچیلرله یالنیز آوروپا سؤزلریله صفتلر دوزلدیر.

اؤن قوشمالار:

آنتی و آ شکیلچیسی- نفی معناسی بیلدیرن صفتلر دوزلدیر. مثلا: آنتی فاشیزم، آنورمال..

سون قوشمالار:

یو-بو شکیلچیلرله چوخ نادر آوروپا سؤزلریندن صفتلر دوزه لیر. مثلا: اوبیئکتیو، سوبیئکتیو

ل- بو شکیلچی ده قیری فعلدیر. مثال: فورمال، نورمال...

لوژی- دنیا گؤروشو و ظریه مضمونو داشییان صفتلر دوزلدیر. مثلا: تئرمینولوژی، پسیخولوژی..

٢. فعلی صفتلر

معاصیر ادبی دیلیمیزده فعللرین کؤکلرینه معین شکیلچیلر آرتیرماقلا چوخلوصفتلر عمله گلیر. بو صفتلره فعلی صفتلر دئییلیر. فعلی صفتلر یالنیز آنا دیلیمیزه خاصدیر و باشقا دیللرده اونلارین سایی آزدیر

آذربایجان تورکجه سینده اولان فعللر و اونلاردان دوزه لن صفتلر او قدر چوخ و رنگارنگ و زنگیندیر کی، بو ساحه ده تاریخ بویو باشقا دیللردن فعلی صفت آلماغا احتیاج اولمامیشدیر. بونا گؤره ده فعلی صفتلر اساسا آذربانجان دیلی فعللریندن و آذربایجان دیلینه مخصوص اولان شکیلچیلرله دوزه لن صفتلردن عبارتدیر.

هر بیر دیلین هر بیر قایدا و شکیلچیسینین فورمالاشماسینا نئچه عصر واخت لازیمدیر.فعللریمیزدن فعلی صفتلر عمله گتیرن شکیلچیلرین چوخلوغونونظره آلساق، اونلارین یارانماسینا نئچه مین ایل زامان صرف اولونماسینی آیدین گؤرمک اولار. دیلیمیزین فعلی صفتلرینی، اونلارین مختلیف جهتلرینه گؤره، بئش گروپا بؤلمک اولار. بونلار آشاقیداکیلاردان عبارتدیر:

١. بیرینجی گروپ / اسم فاعل/

بو فعلی صفتلری یارادان سؤز دوزلدیجی شکیلچیلر "آن- ان" دن عبارتدیر کی، فعلین کؤکو سسلی ایله بیترسه، آییریجی "ی" سسی ده اونلارین اولینه آرتیریلاراق "یان- ین" شکلینه دوشور. مثلا:

معلوم فعللردن:سورن سوروجو، قانان آدام، دانیشان معلم، ایشله ین فحله..

مجهول فعللرده: دئییلن سؤز، آنلاشیلان مطلب، یازیلان کتاب..

هر ایکی نوع فعللر اینکار فورمادا ایشله نه بیلر.

گؤستردییمیز مثاللاردا فعلی صفتلر، اؤزلریندن سونرا گلن اسملری تعیین ائدیر و محض بونا گؤره ده صفتدیر، لاکن اونلار ترکیبدن کنار و مستقیل ایشلندیکده، معین بیر ایشین اجرا ائدنینی بیلدیریر. یعنی "اسم فاعل"دیر. بو صفتلر بعضا و اکثر حاللاردا ایندیکی زامانی بیلدیریر.

٢. ایکینجی گروپ/اسم مفعول/

بو دسته صفتلر فعلین کئچمیش و گلجک زامانیله علاقه دار میدانا گلیر. بونلارین شکیلچیلری آشاقیداکیلاردان عبارتدیر.

/میشﹾ- میش̂ - موش- مۆش/- بو شکیلچیلرله دوزه لن فعلی صفتلر فارس دیلینین گراماتیکاسیندا "اسم مفعول" آدلانیر. بو شکیلچیلر هم معلوم، همده مجهول فعللرین هم تصدیق همده انکارینا آرتیریلاراق فعلی صفتلر یارادیر. بو صفتلر فعلین کئچمیش زامانی ایله علاقه دار اولدوقلاری اوچون، جمله ده کی یئرینه گؤره فعلی صفت اولور. مثلا:

معلوم فعللردن:قوجالمیش آدام، قوروموش آدام، دونیا گؤرموش قوجا..

بو شکیلچیلرله دوزلمیش سؤزلر هم فعلی صفت، فعلی باغلاما، همده فعل اولا بیلر. بونلارینمختلیف وظیفه لرینی یالنیز جمله داخلینده اوینادیقلاری رولدان تعیین ائتمک ممکندور. مثلا: دنیا گؤرموش آداملار عاغیللی اولورلار. بو جمله ده " دنیا گؤرموش" سؤزو " آداملار" سؤزونو تعیین ائدیر. بونا گؤره ده فعلی صفتدیر.

"دونیا گؤرموشدن قاچما" بو جمله ده "دونیا گؤرموشدن" سؤزو جمله نین تاماملیغیدیر. بونا گؤره ده فعلی اسمدیر.

آر- ار- شکیلچیلری معلوم و مجهول فعللرین کؤکلرینه آرتیریلاراق دوزه لن فعلی صفتلر عادت، خاصیت، کیفیت و سایره معنالار وئرن صفتلر یارادیر. بو شکیلچیلرله فعللرین انکاریندان فعلی صفت دوزلتمک اولار، آنجاق فعللرین انکار علامتی "ما- مه" شکیلچیسینه بیر "ز" حرفی ده آرتیریلیر.مثلا: آخار سو، گولر اوز.، سیلینمز لکه، آشیلماز داغلار.

بو شکیلچیلر یاخین گلجک زامانا عاید اولسالاردا، بونلار ایله دوزه لن فعلی صفتلر بوتون زامانلارا عاید اولور.

قید ائتمک لازیمدیر کی، بو شکیلچیلرله دوزه لن فعلی صفتلر ایسته نیلن فعلدن دوزه له بیلمز.یعنی شکیلچیلرین فعالیت دایره سی محدوددور.

آجاق- اجک/ یاجاق- یه جک/ مثلا: اولاجاق حادثه،گله جک ایل..

بو شکیلچیلر فعلین گلجک زامانی و بعضی فعلدن عمله گلمیش اسملرین شکیلچیسیله عینی دیر. یعنی بو شکیلچیلرله فعللردن دوزه لن سؤزلر هم فعل، هم اسم، هم ده فعلی صفت رولوندا چیخیش ائده بیلر.