اولی بورادا
کولت. آذ ائلشن ایسماییلین "عجم قیزی" آدلی حکایه‌سینی تقدیم ائدیر:

بو دم‌ده اردبیلین قیراق کندلرین‌دن بیرین‌ده، بیر سنتکار عائله‌سین‌دن اولان بانونور آدلی تورک قیزی (آذربایجان تورکو) رفیقلریله بیرلیک‌ده بولاق باشینا، سو گؤتورمه‌یه چیخمیش‌دی. ائله بو زامان تورکمان مملکتی آذربایجان سرحدلرینی آرتیق کئچمیش عثمانلی اوردوسونون بیر دسته یئنی‌چری‌سی اردبیل یاخینلارین‌دا کشفیات، ایزله‌مه عملیاتینی کئچیرمک‌ده ایدی. اولدوقجا آییق-ساییق قیزیلباش (آذربایجان) قورچو-لارینین (خصوصی عسگر نؤوو) اوجو هاچالی، گیردی‌می- چیخمایان قیلینجینا توش گلمه‌مک اوچون ایسه یئنی‌چریلر تدبیری-قیافت اولوب (ایینلرینی دییشیب) مملکتین هر بیر یانینا دولموش‌دولار. گنج، ایگید عثمانلی یئنی‌چری‌سی مئهمئت ده تصادفه‌ن ائله او جیوارلاردای‌دی...

مئهمئت واختیله اوسمانلینین ایستانبولون فتحی زامانی سلطان ۲-جی مئهمئت-ا خصوصی باجاریغی و آغلییلا خیدمت ائتمیش، منفور بیزان‌سا قان اوددورموش، قهره‌مان سیراجوغ‌لو سویون‌دان ایدی. آتاسی موراد خان مئهمئته بو آدی ایگیدلیگی و آغلی ایله دونیایا سس سالان، دؤورون هؤکمدارلارینا نومونه اولان سلطان ۲-جی مئهمئت-ا بنزه‌سین، تالئیی اونون کیمی اولسون دئیه قویموش‌دو. بو نسیل عثمانلی‌دا یوکسک وظیفه‌لر توتماسا دا اؤزل‌لیکله حرب ساحه‌سین‌ده دایما خصوصی باجاریقلارییلا سئچیلیردی. ائله مئهمئت ده قتییه‌ن اجدادلارین‌دان فرقله‌نمیردی. قولونون گوجویله، آغلییلا، خصوصی منتیقی یاناشما ترزیله خیدمت ائتدیی بؤلوک‌ده قیسا زامان‌دا نفوذ قازانان بو گنج یئنی‌چری ساواش باشلادیغی آندان سلطانین خصوصی کشفیات تابورونا گؤندریلمیش‌دی. او تابور کی صفوی اوردوسونون و دؤولتین بوتون گوجونو قیسا زامان‌دا حسابلامالی و سلطانا واختین‌دا خبر وئرمه‌لی ایدی. بو قهره‌مان یئنی‌چریلر سایه‌سین‌ده سلطان سلیمین گوجو ایکی قات آرتمیش‌دی. اما بوتون تورکلر کیمی مئهمئت ده بو ساواشی یاخشی قارشیلامیردی. لاکین نه ائتمک اولار، فئودالیزم دؤورو ایدی. هئچ کسین شخصی دوشونجه‌سی اؤلکه رهبرلیگی اوچون ماراق‌لی دئییل‌دی. سلطانا و یا مرکزی حاکمیته قارشی سسله‌ن‌دیریله‌ن ایسته‌نیله‌ن فیکیر «عصیان» کیمی قیمتلندیریلیر، قیسا زامان‌دا فیکرین صاحبی، صاحبلری تاپیلیر، اؤزل «جللاد» قروپو واسطه‌سیله محو ائدیلیردی. بئله‌جه مئهمئت مجبور دا اولسا ساده‌جه «دوشمه‌ن» آدلان‌دیریلان صفوی خانه‌دان‌لیغینا قارشی کشفیات عملیاتین‌دا ایشتیراک ائتمه‌لی ایدی. اول‌ما فتوا وئرمیش، سلطان بو فتوانی تسدیقلمیش، سره‌نجام ایمزالانمیش، اوردویا «هوجوم» امری وئریلمیش‌دی. بو امره قارشی چیخان هر کسی اؤز قوهوملاری، حتی نسلیله بیرلیک‌ده «خاین» ایستاتوسویلا اؤلوم گؤزلییردی...

مئهمئت بانونور ایله قارشیلاشان‌دا بانونور بولاغین گؤزون‌دن سو ایچیردی. بیر آنلیق یانین‌داکی ایکی عسگر یولداشین‌دان آیریلان مئهمئت قارشی‌سین‌داکی گؤزللیین تانری‌دان ائندیینی یقین ائتمیش‌دی. سانکی او الله بن‌ده‌سی دئییل‌دی. سانکی او، تانرینین یئر اوزون‌ده‌کی تجسسومو اولان گؤزل بیر ملک ایدی. بلی اونا آنجاق بو آدی وئرمک اولاردی، «ملک»...

باخدیقجا دویا بیلمیردی، گنج یئنی‌چری. آغلین‌دا مین جور فیکیرلر دولاشیردی. گؤره‌سه‌ن اونا یاخینلاشیب دانیشا بیلر. چوخ یوخ، جمعی اوچجه کلیمه کسمک ایستییردی بانونور ایله مئهمئت. آنجاق، آنجاق بونا جسارت ائده بیلمیردی. آمان الله، حقیقته‌ن ده عشق باشقا بیر عالم ایمیش – دئیه دوشون‌دو مئهمئت. یاشی ایگیرمینی آدلامیش اولان بو گنجین باشین‌دان بو زامان قدر بئله بیر عشق، مهببت ماجراسی کئچممیش‌دی. صرف اونا گؤره ایدی کی، ایندی، گؤردویو، ائله او آنداجا وورولدوغو، آشیق اولدوغو گؤزه‌له جمعی بیر نئچه آددیم مسافه‌ده اولان مئهمئتین آغزینی، علینی، آیاقلارینی سانکی گؤزگؤرونمز بیر قوه باغلامیش‌دی. ائله هئی باخدیقجا باخیردی...

مئهمئت‌دن بیر ایکی یاش آشاغی اولان آذربایجان گؤزه‌لی بانونور ایسه هله کی اونو گؤرممیش‌دی. سویونو ایچیب قابینی دولدورماغا باشلایان آندا ایسه سانکی گؤی گورول‌دادی، مئهمئت ایستیقامتین‌ده یئر یاریل‌دی، داغلار، دره‌لر دیله گل‌دی و نهایت بیر مدت‌دیر اونو ایزله‌یه‌ن مئهمئتی گؤردو. گؤردو، ائله گؤردویو آنداجا مئهمئتین بایاق‌دان یاشادیغی هیسسلرین تأثیرینه قاپیل‌دی. بیر آنداجا اللری بوشال‌دی، آیاقلاری توتماز اولدو، گؤزلری، اوزو قیزارماغا، یانماغا باشلادی، تانرینین قئیری عادی گؤزل‌لیک بخش ائتدیی بو گنج قیزین. و ائله او زامان، او مؤهتشه‌م آن باش وئردی. گنجلر بیر-بیرینه باخ‌دیلار و هر ایکی‌سی عینی آندا گولوم‌سه‌دیلر. بون‌دان سونرا اصلین‌ده بیر-بیرینه دوشمه‌ن ایکی مملکتین بیر فردی اولان گنجلرین درین، توکنمز و ایلاهی صاف‌لیقلا عشقی باشلادی...

یانین‌داکی قیزلارین گولوشمه‌لری بانونورو، آرخاسین‌داکی عسگر یولداشلارینین چاغیریشلاری دا مئهمئتی یولون‌دان دؤندرمه‌دی. کئچه‌ن بیر نئچه دقیقه عرضین‌ده گنجلر بیر بیرینه او قدر هوسله، مهببتله باخاراق یاخینلاشمیش‌دیلار کی، آرتیق جمعی یاریم آددیم‌لیق مسافه‌ده ایدیلر. گؤزلری گؤزلرینه، دوداقلاری دوداقلارینا، اللری اللرینه یاخینلاشیردی گئت-گئده، بو هر شئی‌دن خبرسیز گنجلرین. مئهمئت بوتون ساواش دوشونجه‌سینی، وئریله‌ن امرلری، خصوصی تاپشیریقلاری وئجینه آلمادان، دوشدویو هازیرکی دورومون یالنیز گؤزل‌لیگی حاقین‌دا فیکیرلشرکه‌ن، بانونور دا قارشی‌سین‌داکی ایگیدین عثمانلی اولدوغونو قتییه‌ن آغلینا بئله گتیرمیردی...

مئهمئت وورولدوغو گؤزلین گؤزلرینه هیه‌جانلا باخاراق اؤزون‌دن قئیری-ایختیاری شکیل‌ده بیر قدیم تورکونو زومزومه ائتمه‌یه باشلادی:

یورویه‌رک سن اووایا چیخینجا،

ایله‌ن، بو اووادا قال، اج‌م قیزی،

اوغرون-اوغرون نیقاب آلت‌دان باخینجا،

جانیم تلف اولار، ائی اج‌م قیزی...

سنی سئوه‌ن اوغلان نئیله‌سین مالی،

یومدوقجا گؤزون‌دن تؤکر مرجانی،

بورنو فیندیق، آغزی قهوه فینجانی،

شکرمی، شکر، بال، اج‌م قیزی...

«اج‌م» سؤزو تا خیلافت زامانین‌دان شرق‌ده یاییلمیش سؤز ایدی. عربلر بوتون یاخین شرقی، آذربایجانی و دیگر اراضیلری توتدوق‌دان سونرا اینضیباطی ایدارئتمه مقسدیله، حرب سیستئمینین قای‌دا-قانونونا گؤره ایشغال اولونموش زونالاردا بوتون ویلایتلرده هم جوغرافی، هم ده ائتنیکسل آنلام‌دا بؤلگو آپاریردیلار. بو بؤلگو خیلافت داغیلدیق‌دان سونرا دا خالقین زئهنین‌ده، دیلین‌ده قالمیش و کئچمیش خیلافت اراضی‌سینین «عرب یاشامایان» حیسه‌سینه هم جوغرافی مکان، هم ده ائتنیک کیم‌لیک آنلام‌دا «اج‌م» دئییلمه‌یه داوام ائدیلیردی. اج‌م دیاری چوخون‌لوغو تورکلر یاشایان بؤیوک بیر اراضی ایدی. بورادا عینی زامان‌دا فارسلار، افقانلار، دیگر میللتلرین نماینده‌لری یاشاسا دا، ترکیبینه اربیستان سرحدین‌دن توتموش، اورتا آسییایا قدر بوتون تورپاقلار داخیل اولان بو مملکت‌ده تا ۲۰-جی عصره قدر تورکلر حؤکمران‌لیق ائتدی...

داوامی وار