کولت. آز جلیل مممدقولوزادنین "بوز" حکایهسینی تقدیم ائدیر:
من اون یاشیندا، یا بلکه بیر قدر ده آرتیق اولاردیم. خالام آزارلامیشدی. هاچی میرزه ستتار هکیمی گتیرمیشدیلر کی، باخسین و موالیجه ائلسین. دئمک، خالامین خستهلیگی او قدر ده آغیر دئییلدی و بونو من اوندان اؤترو دئییرم کی، او وعدهلر، یعنی قیرخ ایل بوندان قاباق بیزیم شهرده ایکی نفر موسلمان هکیمی وار ایدی: بیری حاجی میرزه ستتار ایدی و دیگری مشهدی نورمممد ایدی.
موسلمان ه…اکیمی دئدیکده او دئییل کی، بونلار موسلمان ایدیلر. بو ایکی نفره اونونچون موسلمان هکیمی دئییردیلر کی، بونلار هکیملیک تحصیللرینی موسلمان مملکتلرینده آلمیشدیلار. حاجی میرزه ستتار تبریزده اوخوموشدو؛ مشهدی نورمممد ده ائله بیزیم اؤز شهریمیزده نوسخبند کیتابلارینین موتالیهسیله و تجروبه ایله هکیملیگی اؤیرنمیشدی. بونلارین دا موالیجهسی بیر موختسرسه نبزه باخاندان سونرا جیبلریندن خستهیه کینه، هب و ایشلتمه وئرمکدن عبارت ایدی.
بو موسلمان هکیملریندن ساوایی شهریمیزده روس هکیملری ده وار ایدی. روس هکیمی بونلارا او سببه دئییردیلر کی، بونلار روسییادا و بلکه آوروپادا تحصیل تاپمیشلاردی. و چون بیزیم جامااتین آراسیندا بو ائتیقاد وار ایدی کی، «روس هکیملری» موسلمان هکیملریندن آرتیق تحصیل گؤرموش و تجروبه حاصیل ائتمیشدیلر، اونونچون دا آغیر خستهلیک اتفاق دوشهنده همیشه روس هکیملرینی هازیق۱ حساب ائدیب اونلاری دعوت ائدردیلر، ساوایی کاسیب-کوسوبدان. بونلار ایکی عباسی فایتون پولونون، بیر مانات روس هکیمینین هققی-زحمتیندن و یاریم مانات آپتئک خرجیندن قاچماق بابتیندن حاجی میرزه ستتارا، یا مشهدی نورمهممهده قانئ اولوب بئش-آلتی شاهی ایله هکیمی ده داوا-درمانی دا اؤتوشدورردیلر.
دئمک موسلمان هکیم چاغیرماق ایستهیهنده، بورادان بیلمک اولاردی آزارلینین آزاری یونگولدور. اما «روس هکیمی گتیرهنلرین ده معناسی بو ایدی کی، خستهنین حالی قورخولودور.
حاجی میرزه ستتار خالاما باخیب گئدندن بیر ساعت سونرا گؤردوم کی، خالامین اری مشهدی زولفوقار بیر کؤهنه فایتوندا بیر روس پاپاقلی کیشی ایله گلیب یئندیلر. بو روس پاپاقلی کیشی روس هکیمی ایمیش. بورادان من آنلادیم کی، خالامین ایشی خارابدیر. من ده اوزاقدا دوروب هکیمین خالاما باخماغینا تاماشا ائدیردیم.
خلاصه، باخدی قورتاردی و بیلمیرم نه دئدی، نه دئمهدی و هکیم فایتونا مینیب گئدنده خالامین اری تلسیک منه بیر قپیک وئردی و دئدی:
-بالا، تئز اول، دورما، تئز، تئز بیر قپیکلیک بوز آل گتیر، وئر ائوه… هکیم دئییردی.
و خالامین اری بو سؤزلری بیر ده تکید ائدندن سونرا آناما خلوتجه نسه دئدی. ائودهن بیر دنه بوش داوا شوشهسینی علینه آلیب میندی فایتونا، هکیمین یانینا و سوروب گئتدیلر. و فایتون ایستییردی اوزاقلاشا، آتام ائویمیزه طرف اوجادان دئدی:
-آی اوشاق، بوزو یاددان چیخارتمایین.
بونلار گئدندن سونرا آنام دا هکیم گلنده اؤرتدویو چارشافی یئره توللاییب چؤکدو حالامین یانینا و بو دا منه تکید ائلدی کی، دورماییم، تئز قاچیم بازارا بوزون دالییجا؛ چونکی معلوم اولدو کی، هکیم تاپشیریب کی، خالامین اوریینین اوستونه بوز قویسونلار و اوریی ساکیت اولمایینجا بوزو گؤتورمهسینلر.
من اوز قویدوم بازارا طرف. خیالیمدا قویموشدوم گئدهم دوز باققال چارشیسینا و بوزو آلام گتیرم. و شهرده اورادان ساوایی بیلمیردیم هارادا بوز ساتیرلار.
ائویمیزدن آیریلاندا چوخ دا تلسمیردیم، اما خالامین یالوارماغی یادیما دوشهنده بیر قدر آیاق گؤتوردوم؛ چونکی یازیق خالام درین گؤزلرینی گوجله منه طرف چؤندریب بئله یالواریردی:
-قوربان اولسون سنه خالان، اورییم پؤرشهلهندی، بوزو تئز گتیر.
حاجی بایرامین کوچه قاپیسینین قاباغیندان کئچهنده ایتلری هئیأتدن باشلادی هورمهیه. من علیمه احتیاط اوچون ایکی داش آلدیم، قاپینی اؤرتدوم، کئچدیم. ایت کوچهیه چیخمادی و هئیأتدن ایتین یورغون «هوو، هوو» سسی گلیردی. بو ایت هرچند چوخ قوجا بیر ایت ایدی و یول ایله اؤتوب کئچهنلرله ده بیر آجیغی یوخ ایدی و اولمازدی. حاجی بایرامین اوغلو، منیم کوچه یولداشیم شیرهلی، من همیشه اونلارین قاپیسیندان اؤتنده هامان قوجا کؤپیی چاغیراردی کوچهیه و ایتینی کوشکورردی اوستومه و اؤزو ده، ایتی ده منی بیر قدر قووالاردیلار، اما توتا بیلمزدیلر؛ چونکی ایت او قدر قوجا ایدی کی، بیر آز منه طرف هوجومدان سونرا تئز یورولاردی، دوراردی و آنجاق گوجسوز و الاجسیز دوردوغو یئرده «هوو، هوو» ائدردی. و منه خوش گلن او ایدی کی، ایتین بو خاسیتینه شیرلینین ائله برک آجیغی توتاردی کی، منی بوشلاییب باشلاردی یازیق قوجا ایتی داشلاییب اینجیتمهیه.
بو دا منه نهایت خوش گلردی. بئله اولاندا شیرهلی ایتین آجیغینی ایستردی چؤنوب مندن آسلین و چوخ واخت اولاردی کی، بیز بیر-بیریمیزله سؤیوشردیک و چوخ واخت دا ائله ساواشاردیق کی، یول آداملاری بیزی گلیب آرالاردیلار.
چونکی دخی شیرهلی قاپیدا گؤرسنمزدی، من ده ایتین هورمیینه قولاق وئرمدیم و خالامی دا مولاهیزه ائلدیم؛ یعنی بیر نؤو یازیغیم گلدی و کئچدیم گئتدیم.
باققال چارشیسینا یئتیشدیم و بیر قپیی اوزاتدیم وئردیم بوز ساتانا. بو دا بیر چوخور یئره علینی اوزاتدی، یارپاقلارین و سامانین آلتیندان بیر یئکه بوز پارچاسی چیخارتدی، منیم بیر قپییمه باخدی بو بوزا باخدی، بوزو ایکی بؤلدو و یئکهسینی بیر کلهم یارپاغینا بوکدو، وئردی منه.
بوزون آغیرلیغی اولاردی تخمیناً بئش گیرونکه. بوزو آلدیم علیمه و سرین باققال راستاسیندان چیخدیم گونون قاباغینا. هاوا شدتی ایستی ایدی. یایین اورتا آیی ایدی و باشیمین اوستوندهکی نیسفوننهارین۲ گونو اگر بیر ایمام موجوزو ایله گؤیدن یئره دوشه بیلسیدی، دوز منیم کللهمه دوشردی. من ایستیدن قان-ترین ایچینده ایدیم و بیر یاندان آلنیمین تری دامجی-دامجی آخیردی و بیر یاندان دا بوز شدتنهن اریییب سوزهلهنیردی. یئردن بیر تمیز داش گؤتورموشدوم، هردنبیر بوزون بؤیرونه ووروب ازیردیم و باسیردیم آغزیما و آلنیما.
گلدیم چاتدیم حاجی بایرامین قاپیسینا. ایتین سسی گلمیردی. شیرهلی گئنه گؤرسهنمیردی. حاجی بایرامین داروازاسینین قاباغینا یئتیشهنده اؤزوم ده دئیه بیلمرهم کی، نیه دایاندیم. ایتین گئنه سسی گلمیر. هئچ کس نه قاپیدا، نه کوچهنین بیر یانیندا گؤروکمور؛ یقین کی، ایستینین زربیندن هره بیر کؤلگه یئره پناه گتیریب.
آدتکرده اولماق یامان ایمیش و منیم ده عادتیم بونا ایدی کی، بیرجه گون اولماییب کی، بو داروازانین قاباغیندان اؤتوب کئچهنده یا ایت منیم قاباغیما چیخماسین، یا شیرهلی چیخماسین. و معلوم کی، بونلارین دا بیری چیخاندا منیم اوچون بورادا مشغولیت اولماسین، یا ایتی داشلاماییم، یا شیرلیله سؤیوشمییم و هردنبیر ده اونونلا دالاشماییم.
بس نئیلییم؟ بیر چارهم بونا قالدی کی، یئردن ایکی دنه قیوراق داش گؤتوردوم، اؤز ائویمیزه طرف بیر قدر ده اوزاقلاشدیم کی، بیر هنگامه تؤرهسه منه علی چاتان اولماسین. و گئری چؤنوب داشین بیرینی توللادیم حاجی بایرامین داروازاسینا و قاچدیم، داها دا اوزاقلاشدیم.
دالدان کؤپیین سسینی ائشیدیردیم. قوجا ایت خاهی-نخاهی۳ چیخمیشدی قاپییا و خاهی-نخاهی اؤز وظیفهسینی ایفا ائدیردی.
علیمدهکی او بیری داشی دا توللادیم. داش ایتین باشینین اوستوندن اؤتوب کئچدی شاققیلتی ایله دیدی حاجی بایرامین داروازاسینا. بورادا کؤپک، دئیهسهن آجیغا دوشدو؛ چونکی منه طرف باشلادی هورمهیه. من قورخومدان قاچدیم، بیر قده اوزاقلاشدیم و چؤنوب گئری باخاندا گؤردوم کی، ایتین دالییجا شیرهلی ده منه طرف توجوم ائدیر.
سیز ائله بیلمیین کی، من اونلاردان احتیاط ائلییردیم؛ بیر زررهجه ائلمیردیم. چونکی بیلیردیم کی، کؤپییم نه دیشی وار منی توتسون، نه تاقتی وار منه گوج گلسین. او کی شیرهلی ایدی، اونون اؤهدهسیندن هر حالدا گله بیلردیم.
بوزو قویدوم یئره، گؤردوم کی، اود کیمی ایستی تورپاغا بوز جیزیلتی ایله یاپیشیب آز قالدی هاوایا اوچسون. سویو آخا-آخا بوزو تئز تورپاغین ایچیندن گؤتوردوم توللادیم دیوارین کؤلگهسینه و قاچدیم یئردهکی داشلارا طرف و قاباغیما گلن داشلاری یئردن قاپیب باشلادیم شیرهلییه طرف توللاماغا. بو دا منه باخیب دوردو منی داشا باسماغا. کؤپک ده آنجاق من آتدیغیم داشلارا اؤزونو چیرپیردی و بوندان باشقا صاحبینین اوغلونا بیر قئیری کؤمک گؤستره بیلمیردی. بیز همی بیر-بیریمیزی داشلاییردیق، همی بیر-بیریمیزی سؤیوردوک. سؤیوشلریمیز بو قبیلدن ایدی: «آی سنین آنانی… فیلان و فیلان».. «آی سنین باجینین… فیلان و فیلان». «کؤپک اوغلو و ایت اوغلو»، « سؤیوشلری بورادا او قدر وئج وئرمیردی؛ سبب بو کی، توققوشمامیز عادی بیر توققوشمالاردان دئییلدی کی، سؤیوشلر ده عادی اولسونلار. حتی من اونا بورادا هیرسیمدن ائله بیر سؤیوش گؤندردیم کی، شیرهلی قئیزیندن آغلادی و همین سؤیوشو آغلایا-آغلایا منه گئری قایتاراندا اؤز آتاسی حاجی بایرام هئیأتدن ائشیتدیمی، ائشیتمهدیمی، آنجاق گؤردوم کی، کیشی دوز گلدی یاپیشدی اوغلونون قولاغیندان و چکه-چکه آپاردی هئیأتینه و دوباره هئیأتدن چیخدی، منه طرف سسلهندی:
-اده، ولدوززینا، دوز یولوننان چیخیب گئده بیلمیرسن؟ من دینمدیم و اوتوردوم دیوارین دیبینده. اورییم ائله یانیردی کی، آز قالیردیم یئردهکی بوزو گؤتورهم سوخام بوغازیما. بوز دا اؤز ایشینده، اریمکده ایدی. گئنه اؤزومو ساخلاشدیرا بیلمدیم و علیمدهکی داشنان بوزون بیر طرفینی ازدیم باسدیم آغزیما و بیر آلما یئکهلیکده قالان بوزو ایستدیم قویام یئره. آنجاق بورادا خالام یادیما دوشدو و ایستدیم دورام قاچام ائوه و قالان بوزو یئتیرم آزارلییا. و بورادا باخدیم کی، شیرهلی دوروب داروازاسینین آغزیندا و منه طرف باخیر. من ده دینمدیم و دوشدوم یولا، ائویمیزه طرف. بورادا شیرهلیدن ائله بیر سؤز ائشیتدیم کی، دخی مجبور اولدوم دایانام و اونا جاواب وئرهم.
شیرهلی اوزاقدان منی هارایلاییردی:
-هه، بئلهجه ایت کیمی قورخوب قاچارسان ها!
اللهو-اکبر… آخی بو سؤز یاخشی سؤز اولمادی. بورادا شیرهلی منه هر نه دئسه ایدی، گئنه قولاقاردینا ووروب اؤزومو یئتیرردیم ائوه؛ چونکی خالامین اریندن ده قورخوردوم و بیر آز دا آنامدان قورخوردوم. اما، آخی، الله دا گؤرور کی، شیرهلی ناهاق سؤز دانیشدی، چونکی من اونون نییندن قورخوردوم کی! ایندی گئدیرم ائوه.
من چؤندوم دایاندیم و شیرهلییه بئله جاواب قایتاردیم:
-اده، کؤپک اوغلو کؤپک، من سنین نییندن قورخوردوم؟
-کؤپک اوغلوسان دا، ایت اوغلوسان دا!
بیز باشلادیق بیر-بیریمیزه یاویق گلمهیه. احتیاط اوچون بوز تیکهسینی گئنه قویدوم دیوارین دیبینه و او منه، من اونا یاویق دلدیک و بیر-بیریمیزه سؤیه-سؤیه یئتیشدیک، چاتیشدیق و دوشدوک یومروق دؤیوشونه و سونرا دا البیاخا اولدوق.
بیر آز بیر-بیریمیزی جیرماقلایاندان و کؤتکلهیهندن سونرا بیر ده گؤردوم کی، قوجا بیر کیشینین قوجاغیندایام. بیر نفر ده چارشوولو آرواد و بیر-ایکی ده اوغول-اوشاق شیرلینی چکه-چکه آپاردیلار ائولرینه طرف. من ایستدیم قوجا کیشینین علیندن دارتینیب چیخام، هریفین اوستونه هوجوم ائدم، بورادا من بیردن آییلدیم، ساکیت اولدوم کورییمده ناقافیل بیر برک یومروغو هیسس ائدن کیمی باشیمی قالخیزدیم.
منی ووران خالامین اری ایدی. بوندان اونون هیرسی هله سویومادی: یومروغونو قالخیزمیشدی گئنه یئندیرسین، قویوب قاچدیم ائوه طرف.
خالامین ارینی دالیمجان گلن گؤرمدیم؛ یقین کی، او دا بازارا طرف گئتدی. سونرا بیلدیم کی، گلیب ائوده منی بازاردان گلمیش گؤرمهییب، قاییدیب بازارا کی، بوزو اؤزو آلیب گتیرسین.
اوتاندیغیمدان آزارلینین یانینا گئتمدیم؛ آنجاق آنام اوزاقدان منی گؤرهنده بیرجه بونو دئدی:
-آ بالام، سنین گؤروم جیرین یانسین، نئجه کی، یازیق آزارلی آروادین جیرینی یاندیردین.
خالام منی چوخ ایستردی؛ اونونچون دا سونرا من بیلدیم آنام منه بو قارغیشی ائلیهنده خالام آناما بئله دئییب:
-آی قیز، سارا، سن هزرت عباس، اوشاغا ائله قارغیش ائلمه!
بیر نئچه گوندن سونرا خالام وفات ائتدی. من او گونو نه آغلادیم و نه ده درد ائلدیم، نئجه کی، جمعی منیم کیمی باجی اوشاغی خالاسینین اؤلومونه نه آغلار و نه ده درد ائدر.
بونونلا بئله بیرجه شئی یادیمدان چیخمادی و ایندییه کیمی منی گاهدان بیر ناراحات ائتمکدهدیر.
ندی او؟ – اونون آدی «بوز»دور.
خصوصاً یای فسیللری کی، بیر طرفدن بیزیم ایستی ایقلیمده کی، یایین ایستیسینین شدتیندن نینکی خستهلر، بلکه سالامات آدامین دا واخت اولور کی، جیری یانیر.
و یای فسلی آرابالاردا داشینان آغ و تمیز دورو بوز کرپیجلرینی گؤرهنده خالام یادیما دوشور و اؤز-اؤزومه دئییرم: او خوشبخت کی، ایندی اونون اوریی یانیر، بو بوزو آپاریب اونا وئرهجکلر کی، اوریی سرینلهنسین. و چوخ-چوخ داها دا خوشبخت آداملار وار کی، بو بوزلار اونلارین لذیذ یئمکلری مه ماروژنالارینا صرف اولونور. اما منیم خالام اودلو قیزدیرمانین ایچینده اوریی یانماقدا اولدوغو حالدا، بیرجه تیکهسینه هسرت قالدی و ایکی گون سونرا اؤلوب گئتدی.
کیمین قوسورو اوجوندان؟ منیممی، یا یوخ؟ کیمدهدیر تاقسیر؟ مندهدیرمی کی، ایتلر ایله دالاشماغا مشغول اولوب خالامین بوزونو اودلو تورپاغین ایچینده اریتدیم؟ یا بلکه گوناهکار طبیعتدیر کی، داش کیمی برک بیر بوزو ایستیدن سویا دؤندریر؟ یا بلکه گوناه هئچ بیریمیزده دئییل؟! اوندان اؤترو کی، من تک تربییه گؤرمهیهن اون یاشیندا بیر اوشاغین همین رفتاری چوخ طبیعیدیر، نئجه کی، بوزون گون قاباغیندا اریمیی طبیعیدیر.
مقصد سواللارا جاواب وئرمک به بئله-بئله فننی مسئلهلری آچماق دئییل. و هئچ بیر مقصد یوخدور.
آنجاق هر بیر یای فسلی کوچهلرده آرابالاردا بوز ساللارینی۴ گؤرهنده، بیر طرفدن او بوزو شامپانسکیلره و لذتی ماروژنالارا ایشلهدن خوشبختلر گؤزومون قاباغینا گلیر و عینی زاماندا خالامین «جیرینین یانماغی» یادیما دوشور.
نه قدر کی اوشاق ایدیم، یادیما دوشمزدی، ائله کی یئکلیب آغلیم کسدی، بوز اهوالاتی منه هر بیری یئری دوشهنده درد اولور. بیر طرفدن ده اون دؤرد یاشیندا اولدوغوم واخت اؤلومجول آزارلی خالامی بیر قپیکلیک بوزا هسرت قویماغیم یادیما دوشور.
